Stefan Nasfeter, niejednoznaczna acz znacząca postać dla Wołomina międzywojennego, urodził się w Pułtusku w 1879 r. W latach 1896-1897 mieszkał w Opinogórze, gdzie wraz ze swym bratem Julianem, nauczycielem, prowadzili tajne nauczanie języka polskiego i historii wśród wiejskich dzieci. Następnie, w 1897 r. wstąpił do Szkoły Telegraficznej w Warszawie i rozpoczął pracę w Telegrafie Warszawskim, którą kontynuował do wybuchu I wojny światowej.1

Jego akta osobowe w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie mówią o działalności konspiracyjnej Nasfetera od początku XX w. Pracując dodatkowo w fabryce Lilpopa wszedł w kontakt z PPS, który utrzymywał do 1917 r. Tam też poznał Feliksa Filipowicza,2 z którym wspólnie organizowali wiece, i z którego rady i pomocy Nasfeter wielokrotnie korzystał. W 1905 r., po wybuchu strajku pracowników Poczty i Telegrwoafu, Nasfeter został wybrany do komitetu strajkowego, który miał koordynować działania protestujących. Poza tym Stefan Nasfeter w znaczący sposób przyczynił się do podtrzymania strajku na warszawskiej Głównej Poczcie, której pracownicy przystępowali do protestu z pewnymi oporami.3

Pracując w Telegrafie Nasfeter wielokrotnie przechwytywał szyfrowaną korespondencję między władzami carskimi i ich przedstawicielami na ziemiach polskich. Depesze te przekazywał następnie niepodległościowej organizacji studenckiej Uniwersytetu Warszawskiego oraz przedstawicielom warszawskich gazet; z informacji tych często też korzystał wywiad PPS. Poza tym Nasfeter przeciwdziałał akcjom sabotażowym pracowników telegrafu ? Rosjan, którzy celowo wstrzymywali terminowe depesze cara, ułaskawiające skazańców politycznych.4 Sam Nasfeter także przeprowadzał akcje dywersyjne. W celu przerwania łączności telegraficznej między Cesarstwem a ziemiami dawnego Królestwa Polskiego i Europą podejmował próby rozkopywania i niszczenia kabli telegraficznych, jak również podkładał bomby pod słupy rozdzielcze, co na dłuższy czas przerywało komunikację.5 Za swoją działalność i uczestnictwo w manifestacjach był trzykrotnie aresztowany.

W listopadzie 1918 r. Stefan Nasfeter brał udział w akcji rozbrajania okupanta w Rembertowie i okolicach, zaś w 1920 r. współpracował z władzami wojskowymi przy budowie fortyfikacji, przechodzących przez majątek jego żony. Dostarczał także materiały pod budowę zasieków na czas walk podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Małżeństwo Stefana Nasfetera z Heleną Reniewicką, właścicielką tzw. klucza ręczajskiego pod Wołominem, było powodem jego osiedlenia się w tym mieście. Od tego momentu Nasfeter wraz z żoną dali się poznać jako filantropi wspomagający wiele społecznych przedsięwzięć w Wołominie. Stefan Nasfeter przyjaźnił się z ówczesnym proboszczem – księdzem Janem Golędzinowskim. W pamięci mieszkańców zachowały się wspomnienia “dziedzica” Nasfetera, który co niedziela wraz z żoną przyjeżdżał bryczką na mszę o godzinie 10.00 i zasiadał w miejscu opatrzonym swoją metalową wizytówką.6 Nasfeterowie wspomagali proboszcza przy budowie nowego kościoła pw. Matki Bożej Częstochowskiej. W kinie “Oaza” należącym do Nasfetera odbył się cykl projekcji filmu “Król Królów”, z którego dochód został przeznaczony na potrzeby kościoła.7 Z fundacji Nasfeterów powstał ołtarz św. Teresy w bocznej nawie kościoła, gdzie umieszczone zostały figury ich patronów – św. Heleny i św. Stefana. Przekazali także parafii duży obszar łąkowo-leśny, który został przeznaczony na nowy cmentarz.8

Małżeństwo Nasfeterów pełniło wiele społecznych funkcji w mieście. Stefan Nasfeter był prezesem Rady Nadzorczej Kasy Spółdzielczej, prezesem Stowarzyszenia Właścicieli Nieruchomości, czy wreszcie Domu Ludowego w Wołominie.9 Nasfeterowie patronowali wołomińskiej Polskiej Macierzy Szkolnej.10 Byli także rodzicami chrzestnymi sztandaru cechu. Małżonkowie angażowali się również w powstanie pomnika Obrońcom Ojczyzny 1920 – byli głównymi fundatorami tej inwestycji, Stefan zaś został wybrany prezesem komitetu budowy pomnika.

Nasfeterom Wołomin zawdzięcza także kino. Przed 1927 r. w mieście pojawiło się kino “Oaza”, którego właścicielem był Stefan Nasfeter. Kino mieściło 150 osób i zdecydowanie wygrywało konkurencję z “Wenedą” – drugim kinem istniejącym w Wołominie.11 Zaangażowanie Nasfetera w przemysł filmowy nie ograniczało się jedynie do wołomińskiego kina. Był także właścicielem wytwórni filmowej w Warszawie “Biuro Filmowe Stefan Nasfeter“, w której zrealizowano dwa filmy. W 1937 r. powstał “Ty, co w Ostrej świecisz Bramie” z Kazimierzem Junoszą-Stępowskim w roli głównej. Rok później wytwórnia zrealizowała obraz “Kobiety na sprzedaż”, film w doskonałej obsadzie, traktujący o procederze zmuszania Polek do nierządu za granicą. Produkcję trzeciego filmu – “Inżynier Szeruda” przerwała II wojna światowa.12

Lata wojenne zapisały się tragicznie dla rodziny Nasfeterów. Helena Nasfeterowa ukrywała w majątku Żydów; w czasie wojny mieszkańcy majątku donosili im codziennie przygotowywane przez nią pożywienie.13 Jednakże według relacji P. Matusiaka i R. Kosieradzkiego, Nasfeter “wysługiwał się Niemcom, przyjmował ich, utrzymywał z nimi zażyłe stosunki”.14 Trudno dziś ustalić przyczyny takiego postępowania. Być może chciał w ten sposób chronić żonę, która – w związku z żydowskim pochodzeniem – sama narażona była na niebezpieczeństwo. W maju 1944 r. oddział AK pod dowództwem Romana Kosieradzkiego, składający się z około dziesięciu osób, wkroczył do majątku Nasfeterów i, w ramach kary, zabrał konia z wozem, siodło, krowę i kilka świń, zaś Helena Nasfeterowa otrzymała ostrzeżenie.15

Nasfeterowie przeżyli wojnę mieszkając w Wołominie, ale ostatnie lata spędzili w Warszawie, mieszkając przy ulicy Stalowej. Helena Nasfeterowa zarabiała na życie udzielając lekcji francuskiego.16 Stefan zmarł w 1952 r., jego żona trzynaście lat później. Zostali pochowani na cmentarzu Powązkowskim w rodzinnym grobowcu Nasfeterów i Reniewickich. Nazwy dzielnic Wołomina i Kobyłki – Helenówka i Stefanówka są jednymi z niewielu pamiątek po Nasfeterach w tych stronach.

Przypisy:

  1. Relacja Stefana Nasfetera, Akta osobowe w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie, teczka symbol: odrzuc. 4,4,1938.
  2. Feliks Filipowicz (1869-1941) – białostocki działacz niepodległościowy, pierwszy po odzyskaniu niepodległości Prezes (przewodniczący) Rady Miejskiej w Białymstoku, propagator sportu.
  3. Relacja Feliksa Szymerskiego, Akta osobowe w Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie, teczka symbol: odrzuc. 4,4,1938.
  4. Relacja Stefana Nasfetera, Akta osobowe, op. cit.
  5. Relacja Henryka Jarockiego, Akta osobowe, op. cit.
  6. Z. Michalik, Fragmenty działalności Stefana Nasfetera w Wołominie, maszynopis w Ośrodku Dokumentacji Etnograficznej w Wołominie.
  7. J. Stryjek, Kalendarium Wołomina do 1939, Wołomin 2004, s. 31.
  8. Teren pod cmentarz zakupił ksiądz Leon Jackowski, który był proboszczem w Wołominie po księdzu J. Golędzinowskim. Nasfeterowie ofiarowali połowę placu. M. Kubacz, Śladami księdza Golędzinowskiego męczennika za wiarę i Ojczyznę, “Rocznik Wołomiński“, t. 2, Wołomin 2006, s. 283.
  9. J. Stryjek, op. cit., s. 39.
  10. L. Hass, Wołomin w okresie międzywojennym, (w:) Dzieje Wołomina i okolic, pod red. L. Podhorodeckiego, Warszawa 1984, s. 107.
  11. Spis kinoteatrów w Polsce na rok 1927 wg Kalendarza Wiadomości Filmowych, Warszawa 1927, s. 79; Z. Michalik, op. cit.
  12. G. Dudzik, J. Boguszewska, Nasfeterowie, Ząbki 2004, s. 12-21.
  13. Relacja Janusza Nasfetera w filmie “Piękne lata niewoli”, 1996, reż. Grzegorz Królikiewicz.
  14. S. Kielak, Dzieje obwodu AK “Rajski Ptak” – “Burak”, Gdańsk – Tłuszcz 2008, s. 181.
  15. Ibidem, s. 181-182.
  16. Karta Rejestracji Centralnego Komitetu Żydów, Helena Nasfeter, nr 19406,  Żydowski Instytut Historyczny Warszawa.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.