Miasto-ogród Ząbki

Cztery wieki Ząbek (III)

Po upadku Powstania Listopadowego Ząbki pozostały małą wsią. Natomiast skonfiskowana Drewnickiemu wieś Drewnica została rozparcelowana między chłopów, w kilku barakach pozostałych po majątku majora władze urządziły schronisko dla dzieci po poległych lub zmarłych żołnierzach rosyjskich. W latach 70-tych XIX w. nabył Ząbki hr. Stanisław Plater-Zyberk, major rosyjskich wojsk inżynieryjnych, wywodzący się ze spolonizowanej rodziny niemieckiej. W 1879 r. Plater uruchomił w Ząbkach wielką cegielnię, pierwszy w naszym regionie duży zakład przemysłowy. Usytuował ją w pobliżu stacji kolejowej, powstałej po uruchomieniu w 1862 r. kolei warszawsko-petersburskiej. Cegielnia zatrudniała zrazu 130 pracowników, w 1913 r. – już 500. Przyciągnęła do Ząbek wielu ludzi z okolic, szukających tu pracy. Dla nich hrabia zbudował kilka domów murowanych. Cegielnia i stacja kolejowa przyczyniły się do rozwoju Ząbek. W latach 80-tych liczba ich mieszkańców wzrosła do 600. Ząbki obejmowały wówczas wieś, osadę fabryczną i folwark hr. Platera.

Na przełomie lat 80-tych i 90-tych nabył Ząbki od Platera Wiktor Kazimierz Ronikier (1840-1899), syn Adama (1818-1873), pioniera postępu gospodarczego w Kongresówce, budowniczego pierwszej tu fabryki serów. Syn Kazimierza Adam Feliks (1881-1952), ostatni dziedzic Ząbek, żonaty był z wnuczką Stanisława Platera, Jadwigą (1882-1954). Ronikierowie także wywodzili się ze spolonizowanych Niemców, rodem ze Śląska.

Z dawnymi Ząbkami związana jest też inna niemiecka rodzina, zupełnie już spolonizowana, Szubertowie. Osiedli tu w drugiej połowie XVIII w. nabyli działkę ziemi i założyli: gospodarstwo rolne. W 1787 r. przyszedł w Ząbkach na świat Michał Szubert, przyszły wybitny botanik polski. Po ukończeniu liceum w Warszawie podjął studia botaniczne w Paryżu. Następnie był profesorem leśnictwa i botaniki w szkołach warszawskich, profesorem w szkole leśnictwa, dziekanem wydziału matematyczno-fizycznego na Uniwersytecie Warszawskim, założycielem i dyrektorem funkcjonującego do dzisiaj ogrodu botanicznego przy Alejach Ujazdowskich w Warszawie, członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Szubert zostawił po sobie mnóstwo prac naukowych i popularno-naukowych ogłaszanych w czasopismach i książkach. Był m.in. autorem rozpraw o sośnie pospolitej, o drzewach i krzewach w Królestwie Polskim, o roślinach ogrodu botanicznego. Zmarł w 1860 r. w Płocku.

Ważnym wydarzeniem w dziejach Ząbek było otwarcie 17 maja 1903 r. szpitala psychiatrycznego w Drewnicy. Inicjatorem jego założenia było powstałe cztery lata wcześniej Towarzystwo Pomocy Lekarskiej i Opieki nad Umysłowo i Nerwowo Chorymi. Nabyło ono dwa baraki po rosyjskim schronisku dla dzieci żołnierskich, a także spory obszar ziemi dawnego folwarku majora Drewnickiego. Pierwotnie szpital był przeznaczony na 24 pacjentów, w miarę jego rozbudowy liczba ta wzrosła do 220 w 1912 r. Pracą zakładu kierował naukowiec i społecznik dr Karol Rychliński. Od jego nazwiska pochodzi nazwa trzypiętrowego budynku mieszkalnego dla lekarzy i pracowników obsługi wzniesionego w 1913 r – „Rychliński”. Szpital zatrudniał wówczas dwóch lekarzy i 60 pracowników obsługi.

7 W 1905 r. folwark Ząbki oraz cegielnię przejął po zmarłym ojcu Adam Feliks Ronikier, absolwent wydziału architektury na Politechnice w Rydze, także ceniony malarz. Postanowił on przekształcić wieś Ząbki w miasto-ogród, spotykane wówczas w niektórych państwach Zachodu. Propagował więc Ząbki wśród zamożnych warszawiaków, projektował nawet budowę linii tramwajowej z Warszawy do Ząbek. W 1912 r. – założył Towarzystwo Akcyjne „Dom-Miasto-Ząbki” i zorganizował konkurs na plan zabudowy części rozparcelowanego przezeń majątku. Według projektu zwycięzcy konkursu, inż. Tadeusza Tołwińskiego, miała tu powstać dzielnica willowa wyposażona w kanalizację miejską, wodociąg, światło elektryczne z własnej elektrowni. Wille te miały być otoczone pięknymi ogrodami. Wybuch I wojny światowej uniemożliwił realizację tych planów.

Podczas tej wojny Ronikier zajął germanofilską postawę, czym mocno naraził się obozowi niepodległościowemu z J. Piłsudskim na czele. Po odzyskaniu niepodległości bronił własnego imienia na łamach prasy, a dla udowodnienia swego patriotyzmu wstąpił na ochotnika do wojska w 1920 r. Podczas załadunku armat na platformy kolejowe uległ jednak wypadkowi i nie mógł walczyć na froncie. Po odparciu nawały bolszewickiej powrócił do swego planu miasta-ogrodu. Rozparcelował do końca folwark, przeprowadził kanalizację, zbudował elektrownię i basen pływacki. Sam dla przykładu zbudował willę-pałac przy dzisiejszej alei Wyzwolenia. Obok powstały wille kilku znanych osób, w tym gen. Kazimierza Sosnkowskiego, gen. Władysława Sikorskiego, pisarki Magdaleny Samozwaniec, wiceprezydenta Warszawy Mieczysława Jankowskiego. Przy ul. Chopina powstały wille znanych prawników, lekarzy i architektów warszawskich.

Kryzys gospodarczy lat 1930-1935 załamał plany Ronikiera. Nie dokończył następnych za planowanych inwestycji, popadł w ogromne kłopoty finansowe. Upadła też cegielnia, głównie z powodu wyczerpujących się zapasów gliny, zastoju w budownictwie i konkurencji sąsiednich cegielni.

Przez długie lata Ząbki należały do gminy Wawer i parafii św. Floriana na Pradze. Ponieważ była ona daleko, w 1916 r. ząbkowianie przystąpili do budowy własnego kościoła drewnianego, ukończonego w trzy lata później. Uroczystego poświęcenia budowli dokonał 3 października 1916 r. kardynał Aleksander Kakowski. Powstała parafia pod wezwaniem Świętej Trójcy. Miejscowość miała wówczas prawie 3800 mieszkańców. W 1925 r. powstała w Ząbkach Ochotnicza Straż Pożarna, w 1927 r. – klub sportowy „Ząbcovia”, w 1934 r. – poczta. W 1930 r. Ząbki zostały przyłączone do gminy Marki. Formalnie nadal były wsią, ale rolnictwo przestało być podstawowym zajęciem ich mieszkańców. Znaczna część dojeżdżała do pracy w Warszawie, inni zajmowali się na miejscu rzemiosłem i usługami. W 1936-1937 r. wzniesiono w Ząbkach kościół murowany, przystąpiono też do budowy szkoły obok starej, funkcjonującej dotąd w drewnianym, małym budynku. W 1939 r. stanął parter i pierwsze piętro budynku szkolnego, oddano do użytku pierwszą salę lekcyjną. W czasach II Rzeczypospolitej Pomyślnie rozwijał się szpital psychiatryczny w Drewnicy. Powstały nowe budynki, powiększono teren szpitala, wprowadzono nowoczesne metody leczenia, liczba pacjentów wzrosła do ponad 400 (1937). Szpital prowadził własne gospodarstwo rolne zaspokajające potrzeby personelu i pacjentów w konsumpcji owoców, warzyw i mleka, a także dające dochody ze sprzedaży tych artykułów okolicznej ludności. Pomyślny na ogół rozwój Ząbek przerwał wybuch II wojny światowej.

Loading

Zostaw komentarz

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.