Ślady życia Niemców w Radzyminie

W historii Radzymina można zauważyć wpływy niemieckie już w XVIII wieku. 30 października 1726 r. Eleonora Waldstein, hrabianka austriacka¹, niespodziewanie wzięła ślub z księciem Michałem Fryderykiem Czartoryskim. Choć małżeństwo miało w dużej mierze charakter polityczny, znacznie wpłynęło na polonizację Eleonory. Wyraziło się to przede wszystkim w jej przejściu z protestantyzmu na katolicyzm, ale do końca życia księżna nie nauczyła się dobrze języka polskiego. W późniejszym okresie życia księżna osiedliła się w Radzyminie, który po śmierci marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego przeszedł na własność Czartoryskich. Księżna Eleonora wyjednała u króla Stanisława Augusta Poniatowskiego potwierdzenie praw Radzymina do czterech jarmarków rocznie i targu w każdą środę. Targi te odbywają się w Radzyminie od 1785 r. do dzisiaj. Dzięki nim miasto znacznie się ożywiło, rozwinął się handel i rzemiosło.

Księżna zbudowała w Radzyminie pałac klasycystyczny, a wokół założyła piękny park typu krajobrazowego i sprowadziła do niego sosny amerykańskie. Wzniosła dwór myśliwski zachowany do dzisiaj. Ufundowała też miastu pierwszą szkółkę elementarną, szpital, który pełnił jednak rolę przytułku dla ubogich, i piękną dzwonnicę. W latach 1773-1780 powstał dzięki niej kościół klasycystyczny, którego architektem był Jan Chrystian Kamsetzer². Ten wspaniały twórca niemieckiego pochodzenia zaprojektował Teatr na Wyspie, Starą Kordegardę w warszawskich Łazienkach i wystrój wnętrz w Zamku Królewskim w Warszawie, a w Radzyminie – dzwonnicę, plebanię, budynek szkoły elementarnej. W 1795 roku księżna wyjechała do swoich dóbr na Podolu, gdzie wkrótce zmarła.

Do dziś jest w mieście żywa pamięć o Eleonorze Czartoryskiej. Imieniem księżnej nazwano jedną z ulic Radzymina, a w jej dworku, dziś niestety zaniedbanym, ma powstać małe Muzeum Ziemi Radzymińskiej.

W 1821 r. kolejnym dziedzicem miasta został Edward Lubomirski. Znaczną część swojego majątku w Radzyminie przeznaczył na cele dobroczynne.

Po jego śmierci Radzymin przeszedł we władanie zrusyfikowanego Niemca barona Ludwika de Mohrenheima, urzędnika wielkiego księcia Konstantego. W 1830 r. nowy dziedzic zbudował w miasteczku szpital. Baron de Mohrenhcim zabiegał o przeniesienie do Radzymina siedziby powiatu i w tym celu wybudował piękny klasycystyczny budynek. Ponieważ utworzenie powiatu radzymińskiego nie doszło do skutku, budynek został przeznaczony na lazaret³.

W 1840 r. Radzymin stał się własnością rodziny Krusensternów. W trzy lata później przeniesiono tu Instytut Nauczycieli Elementarnych, który działał do roku 1862. Wykładali w nim wybitni profesorowie: ksiądz Józef Hollak z Prus — autor pierwszego w Europie podręcznika mimiki dla głuchoniemych, Aleksander Baudouin de Courtenay — potomek rodziny francuskiej osiadłej w Warszawie oraz Julian Ochorowicz – inspektor szkolny. Brzmienie niektórych wyżej wymienionych nazwisk może świadczyć, że nosili je ludzie, którzy mieli niemieckie korzenie. Jest to tylko hipoteza, ponieważ nie dotarliśmy do odpowiednich źródeł.

W 1861 r. w mieście wybuchł duży pożar. Spłonął wtedy nawet pałac wzniesiony przez księżnę Eleonorę Czartoryską. Nowy dziedzic Radzymina, Antoni Skarbek-Kruszewski, rozebrał zniszczony pałac i z ocalałych materiałów postawił budynki gospodarcze na folwarku w Dybowie. Prowadził także wyrąb okolicznych lasów, a wykarczowane tereny przeznaczył na działki dla osadników niemieckich przybywających w te strony od 1830 roku⁴.

W połowie XIX wieku osiedliło się w mieście i okolicach kilkanaście rodzin z Niemiec. Współżycie ich z Polakami układało się na ogół poprawnie. Mogli oni swobodnie wykonywać praktyki w zborze augsbursko-ewangelickim, najpierw w Nowym Dworze albo w Warszawie, ale niedługo zatwierdzono parafię w Radzyminie⁵. W efekcie osadnicy niemieccy mieli swój okazały zbór, poświęcony w 1913 roku. Wcześniej niż świątynia funkcjonowała szkoła i dom modlitwy dla osadników niemieckich, ponieważ (jak wiemy ze źródeł) w Radzyminie mieszkało 55 Niemców pod koniec lat 60-tych XIX wieku⁶. Należy także uwzględnić osadników z okolicznych wsi, którzy też uczęszczali na nabożeństwa do domu modlitwy, a później do zboru w Radzyminie⁷.

Wiadomo, że przed II wojną światową istniał cmentarz dla Niemców. Pozostałości nekropolii znajdują się do dziś na terenie Radzymina⁸.

Dużo informacji o osadnikach niemieckich zamieścił Leon Bokiewicz w swojej pracy pt. „Opis powiatu radzymińskiego” wydanej w 1872 roku. Także w księgach parafialnych Radzymina można znaleźć informacje o osadnictwie niemieckim na tym terenie do 1939 roku⁹.

Marta Lewicka

1. Stanisław Łagowski „Radzymin od czasu jego założenia do 1905 r, reprint wyd. I z 1905 r., Towarzystwo Przyjaciół Radzymina 2000, s. 12. Leszek Podhorodecki wskazuje inne pochodzenie księżnej: „Niemka czeskiego pochodzenia” („Wieści Podwarszawskie” 1996, nr 34, s. 4).
2. Patrz rozdział „Osadnicy niemieccy w Warszawie (od średniowiecza do końca XIX wieku)”, s. 27.
3. lazaret – szpital wojskowy, często urządzony doraźnie podczas wojny.
4. Stanisław Łagowski „Radzymin od czasu jego założenia do 1905 r, reprint wyd. 1 z 1905 r., Towarzystwo Przyjaciół Radzymina, s. 24.
5. Patrz rozdział „Zbór protestancki w Radzyminie”.
6. Leszek Podhorodecki „Z dziejów Radzymina w XVIII-XIX wieku” w: „Wieści Podwarszawskie” 1995 r, nr 45, s. 4.
7. W 1867 było 10 szkół ewangelickich w rejonie Radzymina, w których uczyło się 189 dzieci (Eduard Kneifel „Die evangelisch-augsburgischen’ Gemeinden in Polen 1555-1939″. Selbstverlag des Verfassers, 8061 Vierkirchen iiber Miinchen. Druck: Hohenloher Druck- und Verlagshaus Gerabronn – Crailshcim). W 1878 r. w gminie Radzymin było 570 ewangelików („Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i in nych krajów słowiańskich”,  wyd. pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Wróblewskiego, t. IX, Warszawa 1888, nakładem Władysława Walewskiego).
8. Patrz rozdział „Kamienne echa, czyli o nekropoliach niemieckich w powiecie wołomińskim”, s. 162.
9. Informacje podane przez panią Helenę Sobiecką.

Bibliografia:

1. „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, wyd. pod redakcją Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego, T. IX, Warszawa 1888, nakładem Władysława Walewskiego.
2. Dr Stanisław Łagowski „Radzymin od czasu jego założenia do 1905 r”, reprint wyd. I z 1905 r., Towarzystwo Przyjaciół Radzymina 2000.
3. Leszek Podhorodecki „Radzymin ponad 120 lat temu” w: „Wieści Podwarszawskie” 1993, nr 24.
4. Leszek Podhorodecki „Z dziejów Radzymina w XVII — XIX wieku” w: „Wieści Podwarszawskie” 1995, nr 45, s. 4.
5. Michał Marian Grzybowski „Materiały do dziejów ziemi płockiej”, tom 8: „Ziemia warszawska”, wyd. Towarzystwo Naukowe Płockie, Płock 1996.
6. Leszek Podhorodecki „Księżna Eleonora Czartoryska — dobrodziejka Radzymina” w: „Wieści Podwarszawskie” 1996, nr 34, s. 4.
7. Leszek Podhorodecki „Wybitni księża dawnego Radzymina” w: „Wieści Podwarszawskie” 1998, nr 23, s. 6.
8. Jan Wnuk „Radzymin na drodze Ojca Świętego”, Towarzystwo Przyjaciół Radzymina 1999.
9. Jan Wnuk „Radzymin miasto z tradycją i przyszłością”, Wydawniczo-Promocyjna Agencja „DUO – PRESS” 2000.
10. Krystyna Chwedeńczuk „Dworska ruina” w: „Wieści Podwarszawskie” 2001, nr 18, s. 1,3,4.
11. Eduard Kneifel „Die evangelisch – augsburgischen Gemeinden in Polen 1555-1939″. Selbstverlag des Verfassers, 8061 Vierkirchen iiber Miinchen. Druck: Hohenloher Druck- und Verlagshaus Gerabronn – Crailsheim.

W poszukiwaniu śladów niemieckich osadników w powiecie wołomińskim
Praca zbiorowa uczniów I Liceum Ogólnokształcącego im. Wacława Nałkowskiego w Wołominie
pod kierunkiem mgr Beaty Lewickiej i mgr inż. Magdaleny Rozbickiej
wykonana w ramach Europejskiego Programu Edukacyjnego SOKRATES-COMENIUS
Apostolicum, rok 2003

O autorze

Dawny Powiat Wołomiński

author

Zobacz teksty tego autora