Spółdzielczy Dom Handlowy „GSSCh” w Tłuszczu
Edmunda Świerżyńskiego spotkałem na placu Gminnej Spółdzielni „SCh” w Tłuszczu rozmawiającego z rolnikami oczekującymi na zakup środków do produkcji rolnej. Przez moment obserwowałem z boku otaczających go rolników — słuchali go pilnie, zadając mu często pytania. Mają do niego zaufanie, darzą go szacunkiem — to moje pierwsze spostrzeżenie. Później były następne. Poprosiłem go o rozmowę. Zgodził się chętnie.
Niewielki skromny pokoik w budynku geesowskim prezentuje się schludnie. Obok reprodukcji malarstwa rodzimego i obcego dekorację ścian stanowią dyplomy sygnowane przez różne instytucje i urzędy — sporo tego. Przechodząc przez wszystkie stanowiska pracy Edmund Świerżyński pełni obecnie funkcję wiceprezesa GS do spraw obrotu rolnego.
— Od jak dawna związany jest pan ze wsią i rolnictwem?
— Właściwie od początku, bowiem urodziłem się i wychowałem na wsi, po ukończeniu technikum rolniczego pracowałem początkowo w ZMW, później w służbie rolnej (byłem agronomem), a następnie już od kilkunastu lat w geesie. Słowem już 38 lat pracuję na rzecz wsi i rolnictwa.
— Równolegle obok pracy zawodowej jest pan prawdziwym społecznikiem, taka opinia krąży o panu w środowisku. Był pan pierwszym przewodniczącym RM-G PRON w Tłuszczu, inicjatorem tego ruchu w naszym środowisku, jest pan radnym MiG RN w Tłuszczu, członkiem wybieralnych władz partyjnych wielu kadencji, działa pan jeszcze w wielu innych organizacjach społecznych. Jest pan inicjatorem obchodów 70-lecia Waszej Spółdzielni. Wszak w tym roku obchodzicie znakomity jubileusz…
— Właściwie dwa jubileusze. 70-lecie powstania ruchu spółdzielczego na naszym terenie i 40-lecie powstania Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Tłuszczu.
— Jak do tego doszło?
— Postępowy ruch chłopski zrodził ruch spółdzielczy, którego ośrodkiem był Tłuszcz. W 1906 r. powstało tutaj Towarzystwo Kółek Rolniczych. Chcąc wyzwolić chłopów spod wpływów endeckich, rzuciło hasło „Sami sobie”. Co oznaczało, że chłopom mogą pomóc tylko sami chłopi. W Tłuszczu, obok Kółka Staszycowego, powstała później Kasa Stefczyka, Spółdzielnia Mleczarska i wreszcie Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa „Rolnik”. Ta ostatnia miała być konkurencyjna dla handlu prywatnego. Organizatorem Spółdzielni był młody, zaledwie 22-letni nauczyciel, Feliks Tarczyński. Przybył on do Postolisk k. Tłuszcza w roku 1917 aby uczyć dzieci chłopskie. Był wybitnym nauczycielem, a ponadto okazał się dobrym organizatorem i działaczem politycznym, nade wszystko zaś działaczem spółdzielczym. Tarczyński żywo interesuje się chłopskim ruchem i szybko nawiązuje kontakty z dawnymi „siewbiarzami” . Działa w Ochotniczej Straży Pożarnej, która często była płaszczykiem przykrywającym rzeczywiste zamiary wielu działaczy. Właśnie przy straży pożarnej Tarczyński założył grupę bojową Polskiej Organizacji Wojskowej (POW), która już niedługo przystąpiła do rozbrajania Niemców w Tłuszczu. W lipcu 1918 roku, a więc jeszcze w czasie trwania wojny, Feliks Tarczyński na zebraniu w Postoliskach zakłada chłopską spółdzielnię handlową. Zebrani byli zgodni, że spółdzielnia jest potrzebna, ale szkopuł był w tym, gdzie znaleźć odpowiedni lokal, no i co najważniejsze, jak zdobyć towar, kiedy wszystko było na kartki, a Niemcy nie pozwalali na żadne gromadzenie towarów. Młody nauczyciel — zapaleniec, nie uznawał jednak przeszkód i trudności, uważał, że wszystko można pokonać. Sklep urządzono w szopie szkolnej, na początek zakupiono w Wołominie beczkę nafty, beczkę smaru i skrzynię szkła, były to produkty, na które na wsi było ciągłe zapotrzebowanie …i zaczęli handlować w nowej placówce pod szumną nazwą „Spółdzielnia Rolniczo-Handlowa Rolnik”.
W kilka dni później, w sierpniu 1918 roku, już po żniwach zwołano pierwsze zebranie, na które przyszło ponad stu chłopów, co było tym bardziej godne podkreślenia, że w czasie wojny, Niemcy zabronili urządzania jakichkolwiek zebrań. Na tym zebraniu został uchwalony Statut Spółdzielni Rolniczo-Handlowej i ponad pięćdziesięciu chłopów zadeklarowało swój udział członkowski. Spółdzielnia stała się faktem. Feliks Tarczyński został jej kierownikiem, zaopatrzeniowcem, kasjerem i księgowym w jednej osobie. Spółdzielni przybyło placówek handlowych.
W Niepodległej Polsce Spółdzielnia rozwijała się pomyślnie, chociaż sytuacja nie należała do najlepszych. Kryzys gospodarczy panujący w kraju, silna konkurencja prywatnych kupców, utrudniały pracę spółdzielcom. W latach trzydziestych „Rolnik” posiadał już swoje filie handlowe w Jadowie, Wołominie, Radzyminie i Klembowie, magazyny w Tłuszczu i biurowiec przy ul. Tadeusza Kościuszki (na którym obecnie tablica upamiętnia działalność F. Tarczyńskiego). W okresie międzywojennym „Rolnik” należał do najpoważniejszych potentatów handlowych w powiecie radzymińskim i swym zasięgiem obejmował kilkadziesiąt wsi.
Rok 1939. Wojna i okupacja — Spółdzielnia powoli rozpada się. W 1943 roku Niemcy aresztowali i rozstrzelali jej kierownika Feliksa Tarczyńskiego. I tak zamyka się pierwszy rozdział działalności spółdzielczej na terenie Tłuszcza i okolic.
— Wspominał pan także o drugiej rocznicy. Może kilka zdań na ten temat…
— Po wyzwoleniu Tłuszcza (21.VIII.1944 r.), w spalonych magazynach, oprócz zakopconych ścian nic nie pozostało z bogatego niegdyś zaopatrzenia. Wszystko trzeba było rozpoczynać od nowa. Początki były bardzo trudne. Wyjeżdżano do powiatów bardziej odległych i mniej zniszczonych
wojną, aby sprowadzać artykuły handlowe. Mimo wielkiej ofiarności ludzi rezultaty pierwszych lat powojennych nie były nadzwyczajne. Wielkie przemiany w życiu spółdzielczym, we wszystkich jego rodzajach i formach następują dopiero w 48 roku. Spółdzielczość musiała wziąć na siebie cały ciężar zaopatrzenia wsi, miast, zajmować się skupem, kontraktacją i wszelkiego rodzaju usługami. Spółdzielnie stały się placówkami podporządkowanymi interesom państwa, zachowując naturalnie pewne przywileje i prawa członków udziałowców, jak również pewną samodzielność gospodarczą.
Wprowadzenie nowych form spółdzielczości nie odbyło się bez oporu i ostrych dyskusji na naszym terenie. Ostatecznie w dniu 29 lutego 1948 roku powstała w Tłuszczu Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” . Na zebraniu członków „Rolnika” było około 500 osób. Po burzliwej dyskusji przyjął Statut Gminnej Spółdzielni. Trzeba było rozbudować sieć placówek handlowych, magazynów, przyjąć ludzi do pracy.
— Kto się wyróżnił w organizacji i prowadzeniu Spółdzielni?
— Byli to prezesi: Tomasz Redkiewicz, Konstanty Kurzawa, Edmund Świątkowski i Michał Kurka.
— To było 40 lat temu, a jak jest dzisiaj?
— Pomimo rozlicznych kłopotów i trudności jest — jak pan zauważył — duży ruch wokół magazynów geesowskich. I tak jest codziennie. Oznacza to, że mamy czym handlować. Wszystko to co można kupić w naszej GS składa się na swego rodzaju warsztat pracy rolnika. Nasza Spółdzielnia ma nowoczesne, funkcjonalne obiekty handlowe obok dworca.
* * *
Odbyłem spacer po placu geesowskim. Panuje tu nieustanny ruch. Stukot wywrotek przeplata się z warkotem ciągników, rżeniem koni i rozmowami ludzi. Czy tak tu było 70 lat temu? Tutaj pracuje mój rozmówca, Edmund Świerżyński, ponad dwadzieścia lat w jednym zakładzie. To ładny szmat czasu. Ileż to zmian zaszło w tym okresie.
Rozmawiał: Wincenty Szydlik
Tygodnik Ostrołęcki
[R. 7], 1988 nr 26=298 (26 VI)
O autorze
