Warsztat huty szkła w Tłuszczu. Butelkę dmucha majster Bolesław Krawczyk, obok stoi pomocnik Stefan Krawczyk, w głębi siedzi Kazimierz Krawczyk.
Pierwszym większym zakładem przemysłowym jaki powstał w Tłuszczu, była huta szkła, wybudowana w 1904 roku przy ulicy Szklanej. Zajmowała ona spory obszar, ograniczony ulicami: Szklana, Bartosza Głowackiego i Kościelną. Produkowała przede wszystkim butelki i szkła do lamp naftowych, zatrudniając początkowo 200, a potem nawet 300 ludzi.
Teren ten jest obecnie zajmowany przez Urząd Miasta i Gminy Tłuszcz. W budynku-hotelu dawnej dyrekcji jest siedziba tego Urzędu, a pod drugiej stronie ulicy Szklanej, gdzie znajdują się jeszcze budynki pofabryczne, drewniany domek mieszkalny i spory, zabudowany już po wojnie plac, mieszczą się różne pomieszczenia magazynowe.
Huta Szkła „Tłuszcz” S.A., gdyż tak się nazywała, stanowiła własność kilku czy kilkunastu akcjonariuszy, m.in. Renglewskiego i Sawickiego, którzy przejęli ją od poprzedniego właściciela, Niedzielskiego, i mieli poza tym udziały w hucie szkła „Vitrum” w Wołominie. Zarząd tych hut mieścił się przy ulicy Orlej 6 w Warszawie.
Trudne powojenne warunki, jak brak surowców, trudności zbytu produkcji, inflacja pieniądza itp., były powodem wstrzymania produkcji w 1921 roku, do czego przyczyniło się również rozpoczęcie budowy drugiej huty szkła przy ulicy Radzymińskiej (obecnie Sieroszewskiego), na gruntach dawnej cegielni, wykupionych od Józefa Falby i PKP.
Inicjatorami tej budowy byli współwłaściciele huty szkła w Gocławku: Dworzyński, Goldman i Sieracka, którzy zawarli umowę z pracownikami pobliskich hut w Myszkowie, w Gocławku i w Tłuszczu, że w zamian za dostarczone surowce do wyrobu szkła, będą odbierali gotowe butelki i podzielą się częścią zysków. Szybko pobudowano prowizoryczne budynki drewniane, w których znajdowała się początkowo tylko jedna wanna do wytopu masy szklanej. W 1922 roku rozpoczęto już produkcję w nowej hucie, a następnie, wobec nie zgodzenia się pracowników na nowe propozycje współwłaścicieli z Gocławka, którzy chcieli przejąć całkowicie zyski, płacąc robotnikom tylko za pracę, umowa została zerwana, a około 40 pracowników skorzystało z tej okazji, przejmując całość buty w swoje posiadanie. Każdy z nich musiał wpłacić określony udział i stawał się współwłaścicielem (udziałowcem) huty. Tak powstała Huta Szkła „Przyszłość”, spółka robotnicza, firmowana przez Władysława Endlera i Karola Szczypiorskiego. W 1926-1927 roku, pod kierunkiem inżyniera Konstantego Bałasa, przystąpiono do rozbudowy huty, już murowanej, w której było 2 kominy (stary i nowy) i kilka wanien (6 razem ze starą hutą). Butelki sprzedawano Państwowemu Monopolowi Spirytusowemu i prywatnym właścicielom, jak fabryki Baczewskiego, i innym. Stan zatrudnienia wynosił około 400 ludzi, a w latach dobrej koniunktury 1927-1929 i późniejszym (1937-1939), huta zatrudniała do 600 osób. W okresie kryzysowym wykorzystywano tylko jedną wannę. Księgowość huty prowadził Henryk Giziński, a po jego śmierci w 1928 roku, Józef Charewicz, od 1929 r. do 1939 r. księgowym był Mieczysław York.
Huta Szkła „Przyszłość” była hutą udziałową, udziałowców było 64, z których początkowo było czterech nie hutników (m.in. Józef Falba i Radzymiński) ale tylko do czasu, kiedy ustanowiono kategoryczny zakaz przyjmowania nie hutników. Udziałowcy pochodzili z różnych hut i z różnych stron Polski, byli hutnicy z Gocławka, Pelcowizny, Targówka, Garwolina, Wyszkowa. Kilku było Czechów (Józef i Stanisław Kosowie), a niektórzy przyjechali z za granicy (Piotr Kolman, Józef Konieczyński, Karol Szczypiorski, Bolesław Krawczyk – z Anglii; Józef Barcz, Jan Ryng, Jan i Franciszek Gecyngrowie z Niemiec).
Dogodne usytuowanie huty pozwalało na względnie łatwą dostawę piasku z pobliskich wsi Jasienica i Krusze, a wybudowana bocznica kolejowa na szybką odstawę wyprodukowanych butelek. Przy budowie nowej huty w 1927 roku nie zapomniano o takich urządzeniach, jak łaźnia, studnia głębinowa (ponad 70 metrów) i elektrownia. Biuro elektrowni mieściło się przy ulicy Warszawskiej (dom Rosochackiej), a inkasentem był Teodor Skuras. Elektrownia ta przez 6 lat zaopatrywała Tłuszcz w energię elektryczną, gdyż poprzednia w młynie Stanisława Piotrowskiego (1927 1929) nie była już w stanie dostarczać prądu dla rozwijającego się miasta. Udziałowcy, którzy musieli być fachowcami i pracować na warsztatach, jak zwykli robotnicy(było kilka wyjątków, np. naczelny dyrektor, kasjer), na swych corocznych walnych zebraniach wybierali zarząd i naczelnego dyrektora. Długoletnim naczelnym dyrektorem (prokurentem) był do 1939 roku Józef Konieczyński, zamieszkały w Warszawie. Dyrektorzy techniczni zmieniali się, zależnie od decyzji zgromadzenia; długoletnimi byli Józef Skuras i Bolesław Krawczyk. Huta produkowała butelki monopolowe, szkło apteczne, słoje i gąsiory. Od 1933 roku wprowadzono półautomaty do wyrobu butelek.
W lecie 1935 roku, z powodu obniżenia stawki robotnikom warsztatowym, doszło do strajku, nie popartego jednak przez robotników placowych, jak zakładała to PPS, która ten strajk organizowała. Organizatorami i przywódcami strajku byli: Wacław Żabik, Józef Jasiak, Jan Sobolewski, Jan Sałaban, Józef Skołorzyński, Michał Majewski, Edward Sobiesiak, Józef Rajchert i Michał Obersztalski. Strajk trwał około 6 tygodni, w czasie których czynnych było jednak 5 warsztatów, na których pracowali udziałowcy z rodzinami. Były trudności w przychodzeniu do pracy, gdyż zakład był pikietowany przez strajkujących. Obyło się bez zapowiedzianej interwencji policji, gdyż strajk wygasł, nie osiągnąwszy większości swoich postulatów, poza zmianą na korzystniejszy układu zbiorowego. Zorganizowano też Związek Zawodowy. Z przywódców strajku przyjęto z powrotem do pracy tylko Wacława Żabika i Józefa Rajcherta.
Większość udziałowców z dyrekcją na czele, z dużym zrozumieniem podchodziła do spraw społecznych miasta, z których wiele finansowała Huta (np. boisko sportowe i wyposażenie dla Sekcji Sportowej, wydatna pomoc przy budowie szkoły i kościoła). Niektórzy udziałowcy byli przez kilka kadencji radnymi gminnymi (Józef Skuras, Bolesław Krawczyk), należeli do Dozoru Szkolnego (Bolesław Krawczyk); wielu udziałowców bądź ich dorosłe dzieci, czynnych w różnych organizacjach społecznych, jak LOPP (Liga Obrony Powietrznej Przeciwgazowej) LMiK (Liga Morska i Kolonialna), TOnGB (Towarzystwo Opieki nad Grobami Bohaterów) i innych, brało udział nie tylko w obchodach 1- majowych, ale również w różnych imprezach społecznych. Prawie wszyscy udziałowcy, w latach 1927-1931 pobudowali domki jednorodzinne, przyczyniając się do rozbudowy miasta.
Należy dodać, że przy hucie działała również zakładowa straż pożarna (naczelnik Stanisław Banaszek), która brała też udział w gaszeniu pożarów, razem ze ochotniczą strażą pożarną w Tłuszczu.
W okresie okupacji, od września 1939 r. do sierpnia 1944 r., Huta Szkła „Przyszłość” była nieczynna, a magazyny jej były wykorzystywane przez Spółdzielnię Spożywców „Społem” do składowania zapasów soli, cukru itp. W maju 1945 roku Huta wznowiła produkcję butelek, ale w mniejszym zakresie, zatrudniając początkowo niewielką ilość robotników. Dyrektorem został wybrany Teodor Skuras (naczelnym pozostał Józef Konieczyński), w księgowości przez pewien okres pracował Tadeusz Kohlman i jego żona, Tatiana, a następnie, aż do 1959 roku Adam Sztompka, główny księgowy huty szkła w Wyszkowie. Po upaństwowieniu Huty w 1947 roku, kilkunastu byłych jej udziałowców znalazło zatrudnienie w innych hutach, w Wołominie i Wyszkowie, którzy rozpoczęli pracę w innych zawodach. Na miejsce dyrektora Teodora Skurasa został mianowany Stanisław Ulanowicz z Wołomina, ale widocznie się nie „sprawdził”, gdyż po niecałych dwóch latach został odwołany, a na to stanowisko mianowano już fachowca, Kazimierza Tupalskiego, na jego zastępcę Kazimierza Prokopa, obydwóch z Warszawy, a na stanowisko głównego księgowego od października 1959 roku Marię Zaborowską. Od stycznia 1962 roku, na skutek reorganizacji przemysłu szklarskiego i włączenia Huty „Przyszłość” do Huty Szkła im. F. Paplińskiego w Wołominie, jako jej Oddział, Huta w Tłuszczu specjalizowała się w wyrobie termosów na eksport, które produkowano do 1968 roku.
Oprócz zakładowej straży pożarnej, której naczelnikiem był w dalszym ciągu Stanisław Banaszek, w ramach urządzeń socjalno-bytowych została zorganizowana przyzakładowa poradnia lekarska, którą przez jakiś czas kierowała dr Cybula z Tłuszcza, a po niej dr Grochocki z Wołomina; lekarz dentysta przyjeżdżała z Warszawy. Przychodnia była dosyć dobrze zaopatrzona, znajdowała się w niej nawet lampa kwarcowa. Celem ułatwienia pracownikom zakupów artykułów spożywczych, został też uruchomiony kiosk spożywczy, prowadzony przez Eugenię Sztompkową. Jednak pomimo wydawałoby się tak pomyślnych perspektyw, Huta, jako Oddział Huty Szkła w Wołominie, nie miała warunków dalszego rozwoju, chociaż były ku temu i dobre chęci, i kredyty na ten cel. Ściśnięta w niewielkim trójkącie między zabudowanymi ulicami – Fabryczną od północy i Sieroszewskiego od zachodu i terenami kolejowymi od wschodu, nie miała żadnych szans pa powiększenie swego terenu. Toteż, po orzeczeniu powołanej w tej sprawie specjalnej komisji, od 1968 roku całość produkcji termosów przejęła Huta Szkła w Wołominie, a Huta Szkła „Przyszłość”, jako nie nadająca się do rozbudowy, została skazana na zagładę. Po dłuższym okresie, w którym ulegała stopniowej dewastacji, całość placu i resztki pozostałych szop, przejął wreszcie Państwowy Ośrodek Maszynowy, zaś w jednym z ocalałych budynków mieszczą się obecnie przyzakładowe warsztaty szkoły zawodowej w Tłuszczu.
Opracowano na podstawie opisów Tłuszcza Jerzego Lewickiego i Stanisława Kielaka oraz wspomnień Wacława Żabika, Stanisława Hoffa oraz Marii i Władysława Zaborowskich.
Tłuszcz, dnia 13 listopada 1984 r.
Wykaz (niepełny) udziałowców Huty Szklanej „Przyszłość” w Tłuszczu w latach 1921 – 1939:
- Barcz Franciszek
- Barcz Józef
- Budnicki Jan
- Cymer Andrzej
- Downarowicz Ludwik
- Endler Jan
- Endler Władysław
- Gecyngier Franciszek
- Grabowski Antoni
- Gromek Józef
- Hoff Antoni
- Kadaj Józef
- Kąkiel Bronisław
- Kikoła Ignacy
- Kolman Piotr
- Konieczyński Edward
- Konieczyński Józef
- Kos Franciszek
- Kos Józef
- Krawczyk Bolesław
- Kurowald Adam
- Łuksiak Stanisław
- Parkociński Stanisław
- Piróg Stefan
- Rochowicz Józef
- Rosochacki Bolesław
- Rosochacki Edmund
- Rosochacki Jan
- Rosochacki Józef
- Rosochacki Ludwik
- Rosochacki Władysław
- Ryng Jan
- Skowroński Zdzisław
- Skuras Józef
- Sosiński Franciszek
- Sosiński Stanisław
- Stemplewski Franciszek
- Straszewski Jan
- Sztompka Bolesław
- Sztompka Władysław
- Studziński Józef
- Szczypiorski Feliks
- Szczypiorski Franciszek
- Szczypiorski Henryk
- Szczypiorski Karol
- Szczypiorski Kazimierz
- Śliwiński Józef
- Widmański Józef
- Zajdenc Józef
- Zientara Józef
- Żabik Wacław
- Żabik Władysław
O autorze
