Instytut Nauczycieli Elementarnych w Radzyminie - rekonstrukcja cyfrowa z fotografii prasowej z epoki
Jedynym naprawdę trwałym elementem łączącym kolejne radzymińskie szkoły był… sam budynek. Zmieniali się ludzie, zmieniały się nazwy, profile i adresy placówki – dopiero niedawno odkryłam, że wspomniany Instytut mieścił się pierwotnie przy ulicy Nowodworskiej – a były nawet trzy dłuższe okresy, w których obiekt przestał pełnić funkcję oświatową. Po raz pierwszy stało się tak po likwidacji Instytutu w 1862 roku. Przez następnych sześć dekad budynek przeznaczony był na zupełnie inne cele. Po raz drugi – w czasie okupacji. Ostatnia przerwa nastąpiła po pożarze szkoły w 1959 roku, gdy to przez cztery lata nauka odbywała się w rozproszonych po Radzyminie pomieszczeniach zastępczych.
Instytut Nauczycieli (Szkół) Elementarnych (1845–1862)
Instytut Nauczycieli Elementarnych w Radzyminie powstał w wyniku podpisania 10 marca 1843 roku przez cara Mikołaja I ustawy o przeniesieniu Instytutu Łowickiego. W październiku 1842 roku kurator warszawski Okuniew w liście do ministra oświaty napisał: „Aby utwierdzić kandydatów do stanu nauczycielskiego w wiernym poddannictwie dla Rosji, konieczne jest przeniesienie stąd szkoły. […] Łowicz jest zbyt ludny i ruchliwy, jarmarki parodniowe ściągają duże masy ludzi rozmaitego sposobu myślenia i zasad. […] Wpływ nauczycieli wykształconych w Łowiczu jest szkodliwy, źle oddziaływują na wieś.” 1 czerwca 1845 roku oddano do użytku gmach wzniesiony według projektu architekta Antonia Corazziego, przeznaczony na siedzibę Instytutu Nauczycieli Elementarnych w Radzyminie. Inwestycja ta została sfinansowana ze środków Ministerium Oświecenia i Wyznań Religijnych. Dodatkowe wsparcie zapewnił dziedzic dóbr radzymińskich, baron von Krusenstern, który przekazał plac pod budowę oraz materiały budowlane. Znaczący wkład w realizację przedsięwzięcia wnieśli również mieszkańcy miasta oraz lokalni rzemieślnicy, udzielając pomocy przy pracach budowlanych.
Instytut, będący pierwszą szkołą średnią na terenie ówczesnego powiatu stanisławowskiego, rozpoczął działalność we wrześniu 1845 roku z liczbą 32 uczniów. Funkcję pierwszego dyrektora placówki objął Jan Nepomucen Bańkowski.
Państwowe Seminarium Nauczycielskie Żeńskie im. Tadeusza Kościuszki w Radzyminie (1922–1932)
W 1916 roku, w Mińsku Mazowieckim, z inicjatywy Koła Ziemianek oraz Stanisława Dłużewskiego, powstało Seminarium Nauczycielskie. Początkowo obejmowało dwa kursy, które z czasem rozszerzono o kolejne poziomy nauczania. W 1919 roku placówka została upaństwowiona, a w 1922 roku przeniesiono ją do Radzymina. W wrześniu 1921 roku, z inicjatywy burmistrza Stanisława Marszała, powołano Obywatelski Komitet Odbudowy Szkoły, który podjął się renowacji gmachu Instytutu i przygotował go do wznowienia działalności.
Rok później, we wrześniu 1922 roku – po 60 latach przerwy – Instytut wznowił działalność jako Państwowe Seminarium Nauczycielskie Żeńskie. Pierwszy rok szkolny w odrodzonej Polsce rozpoczęła setka uczennic pod kierunkiem dyrektor Wandy Pawlickiej. Uroczystość otwarcia szkoły zgromadziła przedstawicieli władz oświatowych z Warszawy oraz starostę powiatu radzymińskiego Gustawa Orłowskiego. Atmosferę tego okresu działalności szkoły oddaje fragment pamiętnika pani Marii Podogrodzkiej, pisanego w 1997 roku, a dotyczącego nauki w Seminarium Nauczycielskim w roku szkolnym 1929/30, kurs I:
„[…] Ja w tym czasie ukończyłam Szkołę Podstawową i zdałam do Seminarium Nauczycielskiego w Radzyminie. Było to wielkie przedsięwzięcie w tym czasie. W miasteczku zaledwie kilka rodzin odważyło się na taki krok kosztowny. Wtedy to taka rodzina z dumą chodziła, że dziecko się kształci. Seminarium to była wielka rzecz. Szkoła, internat, siostry zakonne jako pracownice internatu. Dyrektorka [Wanda Pawlicka] wspaniała, bardzo szanowana, rano i wieczorem wspólne modlitwy przy ołtarzyku, wspaniałe wyżywienie, poobiednie spacery, marsze czwórkami z wychowawcami za miasto na Cmentarz Poległych lub las, łąki, wspólna Wigilia z piękną choinką w towarzystwie księdza Piotrowskiego nie ocenionego jako człowieka. Wszędzie czuło się „szlachetne serca”. Wielką atrakcją w czasie karnawału był bal, w którym brały udział kurs 4 i 5. Przyjeżdżali chłopcy z Seminarium z Ursynowa, Siennicy. Bal rozpoczynał się polonezem, później był dziarski Mazur. Dziewczęta cudnie wyglądały w strojach świątecznych, a były to łowickie spódnice i haftowane prześliczne bluzki. Po zakończeniu kursu przeniesiono nas do Seminarium w Radomiu. Bardzo tęskno mi było we wspomnieniach do dziś w tak starym wieku myśląc o Seminarium w Radzyminie…”.
Państwowe Seminarium Ochroniarskie (dla Ochroniarek) (1932–1939)
W 1932 roku Sejm Rzeczypospolitej uchwalił ustawę „O ustroju szkolnictwa”, która zapoczątkowała jedną z najważniejszych reform edukacyjnych II Rzeczypospolitej. Jej inicjatorem był minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janusz Jędrzejewicz, od którego nazwiska pochodzi określenie „reforma jędrzejewiczowska”. Reforma miała na celu ujednolicenie i unowocześnienie systemu oświaty w Polsce, który po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku funkcjonował w trzech różnych modelach odziedziczonych po zaborcach. Szczególnie istotne zmiany dotyczyły kształcenia nauczycieli – zlikwidowano pięcioletnie seminaria nauczycielskie, które nie dawały prawa wstępu na studia wyższe, zastępując je trzyletnimi liceami pedagogicznymi.
W latach 1929–1932 trwały przygotowania do uruchomienia nowej placówki kształcącej przyszłe wychowawczynie przedszkolne – Seminarium dla Ochroniarek. Istotną rolę w tym procesie odegrała Wanda Pawlicka, która do 1930 roku kierowała pracami organizacyjnymi, zanim objęła stanowisko wizytatora w Ministerstwie Oświaty. We wrześniu 1932 roku w Radzyminie rozpoczęło działalność Państwowe Seminarium Ochroniarskie (dla Ochroniarek).
Okres okupacji (1939–1945)
Wraz z wybuchem wojny we wrześniu 1939 roku działalność edukacyjna Seminarium Nauczycielskiego w Radzyminie została zawieszona. Budynek szkoły przekształcono w szpital polowy, a znaczna liczba uczennic zgłosiła się ochotniczo do służby sanitarnej. Według relacji Jerzego Lewickiego, 12 września 1939 roku oddziały polskie opuściły Radzymin. Już trzy dni później, 15 września, po intensywnym bombardowaniu – o czym wspominała mieszkanka miasta Janina Okrzeja – do miasta wkroczyły wojska niemieckie.
W październiku 1939 roku Niemcy zajęli budynek szkolny na potrzeby wojskowe. Zgodnie z relacją Stefanii Rosy, przedszkole, które przed wojną mieściło się w piwnicach szkoły, zostało przeniesione do domów prywatnych, Domu Ludowego oraz kamienicy na rogu ulic Daszyńskiego i Batorego. Pod koniec 1940 roku w budynku ulokowano komendę niemieckiej policji porządkowej – „Ordnungspolizei”, tzw. „czarnych”, rozpoznawalnych po czarnych patkach na zielonych mundurach. W piwnicach urządzono więzienie przejściowe, natomiast na piętrze, w byłym pokoju nauczycielskim, mieściło się biuro przesłuchań. W jednym czasie w budynku mogło przebywać około 40–50 aresztantów.
Z odręcznych notatek Kazimierza Gumkowskiego wynika, że w styczniu 1943 roku gubernator dystryktu warszawskiego skierował do Radzymina dwie kompanie „Schutzpolizei” – formacji wchodzącej w skład policji porządkowej, specjalnie przeszkolonej do zwalczania ruchu oporu i partyzantki. Jednostki te rozlokowano w budynku szkoły powszechnej oraz w Seminarium dla Ochroniarek. Wyposażono je w samochody ciężarowe i ciężką broń maszynową. Zwierzchnikiem niemieckich sił bezpieczeństwa i porządku w Radzyminie był komendant Lange – wysoki, postawny mężczyzna, który zasłynął jako bezwzględny kat Polaków. Do więzienia przywożono osoby zatrzymane na terenie byłego powiatu radzymińskiego. Po przesłuchaniach kierowano je na Pawiak, do siedziby gestapo przy Alei Szucha lub wywożono do lasu na Wilcze Doły pod Radzyminem, gdzie dokonywano egzekucji. Osoby zakatowane podczas śledztwa lub zmarłe w więzieniu grzebano w ogrodzie szkolnym lub na podwórzu. Według relacji naocznego świadka Stanisławy Wardak, egzekucje odbywały się również na pobliskim kirkucie – cmentarzu żydowskim.
Spośród osób więzionych w budynku obecnego Liceum Ogólnokształcącego udało się uratować dwóch mieszkańców: Ryszarda Marchewkę i Władysława Wojciechowskiego. Ich zwolnienie wyprosiła u Niemców kucharka o nazwisku Wątroba. Warto zaznaczyć, że żaden z nich nie był podejrzewany o działalność wojskową ani polityczną.
Sabina Niedźwiecka – przedwojenna kierowniczka internatu, przez cały okres okupacji mieszkała w budynku Seminarium. Do jej obowiązków należało m.in. wypożyczanie sprzętu szkolnego za pokwitowaniem oraz staranne przechowywanie tej dokumentacji. Po wznowieniu działalności szkoły śledziła losy wypożyczonych przedmiotów i podejmowała próby ich odzyskania. Do dziś zachowały się gromadzone przez nią kwity.
31 sierpnia 1944 roku w godzinach popołudniowych wkroczyły do Radzymina pierwsze oddziały Armii Czerwonej. Gmach Instytutu znów został zajęty na potrzeby wojska.
Państwowe Liceum Pedagogiczne w Radzyminie (1945–1949)
21 października 1944 roku, podczas pierwszej sesji Powiatowej Rady Narodowej w Radzyminie, zapadła decyzja o przekazaniu obiektów oświatowych na potrzeby szkół oraz o wznowieniu nauki. Zadanie przywrócenia funkcjonowania Seminarium Nauczycielskiego powierzono Józefowi Kalicińskiemu, nowo mianowanemu dyrektorowi placówki.
Już w styczniu 1945 roku szkoła rozpoczęła działalność, choć w warunkach dalekich od stabilnych. Pierwszych trzydziestu uczniów stanowili młodzi ludzie o bardzo zróżnicowanym wieku i doświadczeniach – byli wśród nich ci, którzy nie mogli kontynuować nauki po 1939 roku z powodu likwidacji polskiego szkolnictwa średniego, uczestnicy tajnego nauczania, oraz „chłopcy z lasu”. Wojna pozostawiła trwały ślad w ich życiu – według protokołu szkolnego z 1949 roku, aż 30% uczniów stanowiły sieroty i półsieroty.
W pierwszych powojennych latach działalności szkoły skład kadry pedagogicznej był niestabilny i często się zmieniał. Sama instytucja również podlegała ewolucji – do roku 1949 funkcjonowała jako realizująca czteroletni program szkoła dwuletnia, a równolegle używano różnych nazw: Gimnazjum Ogólnokształcące zakończone „małą maturą” (w pierwszym roku działalności), Koedukacyjne Seminarium Nauczycielskie, Państwowe Liceum Pedagogiczne oraz Korespondencyjne Liceum Pedagogiczne z siedzibą w Radzyminie przy ulicy Adama Mickiewicza 10 (obecnie ulica Konstytucji 3 Maja 26).
Państwowe Liceum Pedagogiczne (1949–1965)
W wyniku reformy systemu oświaty przeprowadzonej w 1949 roku, dotychczasowe dwuletnie Seminarium Nauczycielskie zostało przekształcone w czteroletnie Państwowe Liceum Pedagogiczne. Zmiana ta nie ograniczała się jedynie do struktury organizacyjnej – niosła ze sobą głęboką transformację ideologiczną i programową. Od tej pory działalność dydaktyczno-wychowawcza miała opierać się na założeniach marksistowsko-leninowskich, zgodnych z linią polityczną władz komunistycznych, wprowadzono obowiązkową naukę języka rosyjskiego, a równolegle rozpoczęto proces eliminacji nauki religii ze szkół państwowych.
Integralnym elementem Liceum Pedagogicznego stała się tzw. Szkoła Ćwiczeń – jednostka dydaktyczna powołana w celu stworzenia warunków do prowadzenia praktycznych zajęć pedagogicznych. Placówka ta pełniła rolę swoistego laboratorium edukacyjnego, w którym przyszli nauczyciele zdobywali doświadczenie zawodowe poprzez bezpośredni kontakt z uczniami i pracę w rzeczywistych warunkach szkolnych. Na stanowisko kierownika Szkoły Ćwiczeń powołano Jadwigę Śliwę. W kwietniu 1953 roku rozpoczęto adaptację budynku byłego starostwa na internat dla uczennic Liceum Pedagogicznego. Prace zakończono w 1956 roku, oddając obiekt do użytku ponad stu dziewczętom.
Wiosną 1959 roku w budynku szkoły wybuchł rozległy pożar, w wyniku którego spłonęła znaczna część pierwszego piętra oraz poddasze. Po dwutygodniowej przerwie wznowiono zajęcia szkolne, jednak przez kolejne cztery lata nauka musiała odbywać się w pomieszczeniach zastępczych rozlokowanych w kilku punktach Radzymina. Były to m.in.:
- Szkoła Ćwiczeń oraz nieistniejący dziś drewniany barak na terenie obecnej Szkoły Podstawowej nr 1 im. ppłka pil. Mariana Pisarka przy ul. 11 Listopada 2,
- budynek internatu męskiego w pobliżu figury św. Jana Nepomucena w centrum miasta,
- Dom Ludowy (obecnie siedziba Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Radzymin),
- pomieszczenia na terenie Technikum Terenów Zieleni przy ul. Jana Pawła II.
Państwowe Liceum Pedagogiczne oraz Państwowe Liceum Pedagogiczne dla wychowawczyń przedszkoli w Radzyminie (1965–1969)
W 1961 roku przeprowadzono reformę systemu oświaty w Polsce, na mocy której ustawowo wydłużono obowiązkowy okres nauki w szkole podstawowej do ośmiu lat. W 1965 roku Minister Oświaty wydał zarządzenie dotyczące dostosowania organizacji szkół ogólnokształcących i zawodowych do zmian wynikających z ustawy o rozwoju systemu oświaty i wychowania. W wyniku tej reformy, w latach 1965–1969 w murach budynku funkcjonowały równolegle dwie szkoły: ostatnie roczniki Państwowego Liceum Pedagogicznego oraz pierwsze roczniki nowo utworzonego Państwowego Liceum Pedagogicznego dla Wychowawczyń Przedszkoli. Dyrektorem Szkoły została Maria Łarikow.
W roku 1966 nastąpiła zmiana adresu szkoły – odtąd jej siedziba mieściła się przy ulicy Lenina 26 w Radzyminie, natomiast żeński internat funkcjonował pod adresem ul. Lenina 19.
Studium Wychowania Przedszkolnego w Radzyminie (1973–1984)
1 września 1973 roku Liceum Pedagogiczne dla Wychowawczyń Przedszkoli zostało przekształcone na 6-letnie Studium Wychowania Przedszkolnego.
Studium Nauczycielskie im. Cypriana Kamila Norwida w Radzyminie (1984–1991)
W 1984 roku w Polsce reaktywowano studium nauczycielskie, funkcjonujące jako dwuletnia szkoła pomaturalna przygotowująca kadry dydaktyczne dla szkolnictwa podstawowego. Instytucja ta stanowiła przejściowy model kształcenia na poziomie półwyższym. Absolwenci studium uzyskiwali możliwość dalszego kształcenia na uniwersyteckich studiach magisterskich w trybie zaocznym.
Różne czasy, różni ludzie…
Dzieje Liceum Ogólnokształcącego im. Cypriana Kamila Norwida w Radzyminie biogramami pisane (1845–2002)
Oddział Powiatowy Związku Nauczycielstwa Polskiego w Wołominie
Wołomin 2026
O autorze
