Dwór w Borkach, akwarela autorstwa W. Waszczenko, lata międzywojenne, ze zbiorów M. Badonia-Lehra.
Mieszkańcy Tłuszcza i okolic znają historię Borek, osiedla które niegdyś było prężnie działającym folwarkiem i letniskiem. Znane jest nazwisko Edmunda Lehra, jego ostatniego właściciela. Co się z nim stało? Dlaczego musiał opuścić Borki? Czy podpisał volkslistę i dołączył do okupantów? Odpowiedzi na te wszystkie pytania znajdują się w filmie, a udało się je uzyskać dzięki materiałom zgromadzonym przez śp. pana Ryszarda Badonia-Lehra, za których udostępnienie dziękujemy panu Michałowi Badoniowi-Lehrowi.
29 czerwca, każde święto morza, obchodzono u nas przed wojną na Borkach, łącząc z ogniskiem, puszczaniem wianków, wpływaniem kajakami. Aprowizacja też działała. Pan Karol Karasiewicz ze swojego bufetu na kółkach serwował wódkę, salceson i kiszkę oraz włoskie lody. Mało brakowało, aby kiedyś w czasie takiego obchodu święta morza zdarzył się tragiczny wypadek. W czasach pana Edmunda Lehra w Borkach mieszkał, chyba jako rezydent, Rosjanin, białogwardzista, sztabskapitan Włodzimierz Waszczenko-Zacharczenko, niestroniący od kieliszka, podobnie jak i pan Lehr. W czasie puszczania wianków sztabskapitan, tak jak stał, w ubraniu skoczył do wody i zaczął tonąć. Wyciągnęła go załoga kajaka i niedoszłego topielca, mokrego, ale już otrzeźwiałego, odprowadziła do pensjonatu. Na ogół jednak uroczystości takie odbywały się w pogodnym nastroju, bez zakłóceń. Komuś, kto nie znał dawnych Borek i patrzy teraz na to, co z nich pozostało, trudno uwierzyć, że można się było w takiej kałuży utopić.
A jednak nie zawsze tak było i Borki pochłonęły kilka ofiar. Przed pierwszą wojną, kiedy stała tu pompownia, wodokaczka, pompująca wodę rowem aż do wieży ciśnień na stacji w Tłuszczu, pod mostem kolejowym była kamienna tama, spiętrzająca wodę, której kaskada nie pozwalała na zamulenie dużego wtedy stawu. Po wojnie przeniesiono pompownię bliżej Tłuszcza, niedaleko dawnej kuźni, wykopano staw i połączono go rowem z rzeczką. Po starej wodokaczce pozostały ślady w postaci fundamentów i dużego zbiornika na wodę – chyba już całkowicie rozebranego. Ale tama i bardzo głęboki staw pozostały.
W stawie były źródełka czystej i bardzo zimnej wody, powodujące skurcz nawet u dobrych pływaków. Zdarzały się też wypadki utonięcia. 140 lat temu utonęły dwie siostry, Eufemia i Józefa Pągowskie, córki właściciela folwarku. Na pamiątkę ich utonięcia ustawiono pomnik kapliczkę z odpowiednim napisem. Może jeszcze istnieje, ale w bardzo kiepskim stanie. Chociaż w 1929 roku właściciel folwarku Borki wspólnie z zawiadowcą odcinka drogowego rozebrali tamę, a kamienie zostały sprzedane gminie do brukowania ulic, staw był jeszcze przez kilkanaście lat duży i głęboki. Kąpali się w nim dorośli dzieci i młodzież. muzyka Szanowni Państwo, praca historyka polega często na odkłamywaniu historii zafałszowanych. I dzisiaj tak będzie.
Opowiem Państwu prawdziwą historię Borek i Edmunda Lehra. W 1862 roku poprowadzono tędy linię kolejową z Petersburga do Warszawy, a pierwszą stację kolejową od Warszawy zorganizowano w Tłuszczu. I to jest, drodzy Państwo, początek letniskowej historii naszej miejscowości. Właściwie w krótkim czasie wiele innych miejscowości wzdłuż torów kolejowych stało się letniskami dla warszawiaków. Najdłużej letniskowy charakter w okolicy Tłuszcza zachowały Borki. Przed pierwszą wojną światową znajdowała się tutaj przepompownia tłocząca wodę do wieży ciśnień w Tłuszczu. Pod wiaduktem kolejowym znajdowała się kamienna tama tworząca staw. Miejsce, w którym chętnie się kąpano. Przed wojną był też pomysł aby tutaj, na Borkach, obok niebezpiecznego stawu zrobić także basen. Kopali go zwolnieni ze służby wojskowej. Niestety do realizacji końcowej tego projektu nie doszło.
Ale Borki to stara miejscowość, istniejąca już od kilkuset lat. Tutejszy folwark istniał i dobrze prosperował. W 1922 roku za 30 milionów marek folwark Borki, dwór i okolice zakupił Edmund Lehr.
Edmund Lehr był warszawskim przedsiębiorcą. Urodził się w 1881 roku w rodzinie niemieckiego krawca. Edmund miał kilkoro rodzeństwa. Nie pochodził z bogatej rodziny, ale był bardzo inteligentny. Na początku XX wieku skończył szkołę handlową. Zaczął robić poważne interesy. Miał cukiernię teatralną w Ogrodzie Saskim. W centrum Warszawy miał także sklep jubilerski. Miał też udziały w hotelu europejskim. Interesy szły dobrze.
Tak jak powiedziałem, Edmund Lehr kupił folwark Borki i tutejszy dwór. Przez jeszcze kilka lat dwór stanowił także pensjonat. Przybywali tutaj artyści, politycy, dyplomaci z Warszawy. Jednym z gości był atache wojskowy ambasady francuskiej Rivière.
Edmund był człowiekiem niezwykłym. Ten polski Niemiec uwielbiał życie. Uwielbiał dobrą zabawę, kobiety, alkohol. Był człowiekiem, który z pucybuta stał się milionerem. Tu, w Borkach, zamieszkał razem z rodziną.
W latach trzydziestych wydarzyła się tutaj tajemnicza historia. Prawdziwy melodramat. Otóż pani domu miała zakochać się w mieszkańcu Borek. W mieszkańcu dworu jeszcze sprzed czasów, gdy majątek zakupił jej małżonek. Oto zakochała się w Rosjaninie, byłym białogwardziście kapitanie Waszczenko. To był także niezwykły człowiek, dusza towarzystwa. Wszechstronnie uzdolniony, malował, grał na pianinie. A gdy tak grał na pianinie, to często wlewano mu alkohol prosto do ust. Tak więc pani Ler zakochała się w Rosjaninie. I gdy zmarła w latach trzydziestych, rodzinna tajemnica mówi o tym, że popełniła samobójstwo. A kilka dni później znaleziono ciało kapitana Waszczenko. Również popełnił samobójstwo, a przy ciele miał zdjęcie ukochanej. Taka to tragiczna historia. Sielanka w Borkach trwała dalej.


Trwała do 1939 roku, kiedy weszli tutaj Niemcy. Oficerowie niemieccy i żandarmi z Tłuszcza myśleli, że skoro właścicielem Borek jest Niemiec, to mogą sobie tutaj cały czas przyjeżdżać, będą przyjmowani. Tymczasem Edmund nie tolerował Hitlera i nie w smak mu były te wizyty. Cóż miał jednak robić? Tymczasem jedna z córek Edmunda Lehra, najstarsza córka Irma, wyszła za mąż za Stefana Wojnarowskiego. Był to człowiek, który bardzo wcześnie w 1939 roku zaangażował się w konspirację. Gdy Niemcy tutaj przyjeżdżali, bywało tak, że gdy się już popili, Stefan wyjmował broń i z tyłu za ich plecami pokazywał różne rzeczy, celował do nich. Oczywiście ku rozpaczy Edmunda, który bał się, że jeżeli to wyjdzie na jaw, no to Niemcy się wściekną.
W 1940 roku Edmund z rodziną opuścili Borki. Do dziś w Tłuszczu trwa przekonanie, że Edmund podpisał Volkslistę i mimo, że zachowywał się przyzwoicie wobec Polaków, to na wojnie skorzystał. To nieprawda. Niemcy stanowczo chcieli, aby Edmund określił swoją przynależność narodową, czego nie uczynił. Zmusili go do wyjazdu stąd. Nie życzyli sobie niemieckiego dziedzica w generalnym gubernatorstwie. Gdy Edmund wyprowadził się na teren zajęty przez Niemców, włączony do Rzeszy, zamieszkał wraz z rodziną w Szamotułach. I tam Niemcy ciągle poddawali go różnym nagabywaniom. Żądali, aby wreszcie jasno określił swoją przynależność narodową. Grozili, że jego syn, najmłodszy syn, bowiem druga żona porodziła w 1941 roku syna, że tego syna zabiorą do Niemiec i wychowają rdzenni Niemcy. Wkrótce zapraszali Edmunda na przesłuchania, by wreszcie wywieźć go do Poznania i zamknąć w Forcie VII.
Wrócił po jakimś czasie bez zębów, schorowany, ale z podniesioną głową, gdy w 1945 roku Szamotuły zajęła Armia Czerwona. Edmund Lehr, przecież z pochodzenia Niemiec, został w Szamotułach. Miał czyste sumienie, chciał pozostać Polakiem, obywatelem polskim. Rozpoczęła się wielka gehenna, wielkie prześladowanie, kolejne wezwania do sądów na przesłuchania. Przesiedlono go z mieszkania i całą rodzinę do obskurnych baraków. Pierwszą pracę znalazł dopiero w 1947 roku i była to praca sprzątacza ulic. Praca, którą wykonywali kryminaliści, pijacy. Komuniści złamali tego niegdysiejszego króla życia, tego niegdysiejszego milionera. Edmund popadł w alkoholizm, mnożyły się kolejne konflikty z rodziną, a także choroby. Dopiero na kilka lat przed swoją śmiercią Edmund zerwał z nałogami, zerwał z paleniem, zerwał z piciem. Z powrotem stał się człowiekiem, który miał dobre relacje z rodziną, który był po prostu dobrym człowiekiem. Po śmierci ciało Edmunda spoczęło na cmentarzu augsburskim w Warszawie.
To niesamowita historia obywatela polskiego, który wychodząc z niezamożnej rodziny stał się milionerem. Był człowiekiem wyjętym jakby z innej epoki, z XIX wieku. Korzystał z życia, uwielbiał życie. To też historia jego wad, jego apodyktyczności. Wreszcie historia złamania przez komunistów. Historia poniewierania człowiekiem tylko dlatego, że był Niemcem. Taka jest nasza skomplikowana historia. Taka jest historia Edmunda Lehra.
Budynek dworu w Borkach nigdy nie wrócił do rodziny. Po wojnie urządzono tutaj liceum. Później znalazły tu miejsce mieszkania. Wreszcie w 1999 roku budynek został podpalony i ostatecznie rozebrany.
Ale opowiem Państwu o jeszcze jednej historii. Oto w 1944 roku jesienią zebrała się pierwsza rada gminy Tłuszcz. Pierwsza rada gminy Tłuszcz po okupacji niemieckiej. Z dziwnych ludzi składała się ta rada. A to komuniści Wójt Grodzki, Zygmunt Grodzki. A to ludzie zasłużeni z czasów przedwojnia, wojny. W każdym razie Eugeniusz Biłek wystąpił z inicjatywą, aby zorganizować tutaj liceum. Mniej więcej w tym samym czasie wójt Grodzki informuje, że zarekwirował starą zabytkową bibliotekę z Pałacu w Chrzęsnem. Że ta biblioteka, te setki książek, starodruków, białych kruków, że to teraz będzie należało do ludu i że przekaże to bibliotece w Tłuszczu. Tyle tylko, że biblioteka w Tłuszczu powstała w 1949 roku. Pięć lat później. Co więc stało się z tą zabytkową biblioteką z Chrzęsnego? Jedna z mieszkanek Tłuszcza, dawnych mieszkanek Tłuszcza i absolwentek liceum na Borkach wspomina, że w roku szkolnym 1959-1960 razem z koleżanką, wchodząc troszkę nielegalnie na strych liceum, znalazły stosy starych książek. Stosy białych kruków, dziewiętnastowiecznych dzieł francuskich pisarzy, Wiktora Hugo, Aleksandra Dumas. To były pierwsze wydania tych książek. Tych książek było mnóstwo i wszystkie były opatrzone Ex Liberisem „Zygmunt Karski – Dominium Chrzęsne”. To była biblioteka chrześnieńska. Dwie koleżanki wypożyczały sobie, nie informując o tym nauczycieli, po jednej książce co jakiś czas z tej zapomnianej biblioteki na strychu. Pewnego razu, gdy po feriach wróciły na strych, biblioteki i książek już nie było. Te książki były ułożone w sterty. Z tego, co udało mi się ustalić, i ta wiekowa biblioteka o wielkiej wartości, zostały albo spalone, albo sprzedane. A w tym procederze uczestniczyli ludzie z ówczesnych komunistycznych władz i niektórzy nauczyciele.