Wołomin i okolice na mapie z 1918 roku
Przekształcenie wsi Wołomin w osadę miejską zapoczątkował dziedzic Henryk Wojciechowski przed 100 laty, gdy w 1896 r. rozpoczął parcelację swego majątku na szeroko reklamowane w Warszawie działki letniskowe, kupowane przez zamożnych mieszkańców stolicy. Drugie ważne wydarzenie na drodze do miejskości Wołomina miało miejsce 80 lat temu, gdy okupacyjne władze niemieckie wydzieliły w 1916 r. z gminy Ręczaje osadę miejską. W skład jej weszły rozparcelowane tereny folwarków Wołomin, Wołominek i Lipiny. Był to administracyjny skutek dokonanych już przemian aglomeracyjnych. Pierwszym burmistrzem osady i jej komisarzem z ramienia władz okupacyjnych został Józef Strohmajer. Na pierwszym zebraniu obywateli osady miejskiej w dniu 23 marca 1917 r., któremu przewodniczył Strohmajer, wybrano radę osady. W skład jej weszli: garbarz Paweł Cytowski, aptekarz Czesław Dąbrowski, kupiec Jan Rebandel, garbarz i kupiec Lejba Burakowski, fabrykant Szymon Donde i Bronisław Pawęczkowski. Zastępcami radnych zostali Józef Lewański, absolwent progimnazjum w Pułtusku i kupiec Izrael Garfinkel. Jak widać, członkami rady byli Polacy i Żydzi.
Następne posiedzenia rady, według ustaleń Józefa Kazimierskiego, miały miejsce w dniach 28 marca, 13, 20 i 29 kwietnia, 19 maja, 18 czerwca, 25 lipca i 12 listopada 1917 r. Głównymi problemami omawianymi na posiedzeniach była sprawa dostaw do osady mąki na wypiek chleba, ziemniaków, cukru i nafty niezbędnej do oświetlania mieszkań, założenie schroniska dla żebraków, zapewnia oświetlenia elektrycznego i walka z epidemią tyfusu. Były to surowe czasy pierwszej wojny światowej, gdy na rynku brakowało wszystkiego, a większość ludności cierpiała głód, chłód i nieopisaną biedę. W osadzie funkcjonowało wówczas 14 piekarni i tylko 12 sklepów sprzedających artykuły żywnościowe.
W czasie wojny powstał w osadzie Komitet Obywatelski. Przewodniczył mu dziedzic Wojciechowski, w skład wchodzili też inż. Mieczysław Czajkowski, nauczyciel Jan Malinowski, aptekarz Dąbrowski i mechanik oraz działacz socjalistyczny Wincenty Kowalski. Komitet Obywatelski założył w Wołominie herbaciarnię, szpital, ambulatorium, zorganizował szczepienia przeciw ospie, przeprowadzał kontrole sanitarne, zajmował się ochroną zdrowia. Z inicjatywy żon Czajkowskiego i Pawęczkowskiego powstało w 1917 r. w Wołominie progimnazjum, pierwsza miejscowa szkoła średnia znajdująca się pod opieką Rady Głównej Opiekuńczej.
W osadzie powstała też Straż Obywatelska czuwająca nad porządkiem i bezpieczeństwem. Jej komendantem był inż. Czajkowski, zastępcą komendanta – Wincenty Kowalski. W listopadzie 1917 r. rada osady wybrała na wójta Józefa Lewańskiego. Kilka dni wcześniej, 30 października, komisarzem osady na miejsce Strohmajera został Antoni Przygoda. Rada osady powróciła do dawnego projektu zbudowania elektrowni, w związku z czym zaktualizowała zawarty przed trzema laty kontrakt z Kazimierzem Patzerem. Trudne czasy wojny nie sprzyjały jednak inwestycjom, toteż elektrownia miejska uruchomiona została dopiero po ustaniu zawieruchy wojennej. 20 czerwca 1918 r. na posiedzeniu rady stanęła sprawa uruchomienia drugiej szkoły publicznej, bowiem działająca od 1915 r. szkoła nr 1 stanowczo już nie wystarczała. Osada co prawda w czasie wojny znacznie się wyludniła, jej liczba mieszkańców spadła do zaledwie 4-6 tys., ale pęd do nauki był duży.
11 listopada 1918 r. miejscowa placówka Polskiej Organizacji Wojskowej przy współdziałaniu z mieszkańcami osady rozbroiła straż niemiecką. Tego dnia Józef Piłsudski objął ster władzy w niepodległej już Polsce. POW zarekwirowała zapasy mąki i gryki znajdujące się w miejscowym młynie i u sołtysa wsi Lipiny i przekazała je zarządowi Wołomina. Ten z kolei wydał mąkę piekarzom na chleb. Pierwsze w wolnej Polsce posiedzenie rady osady 24 listopada 1918 r. podjęło uchwałę o utworzeniu czterech wydziałów w urzędzie gminnym: żywnościowego, szkolnego, sanitarnego i podatkowego.
4 lutego 1919 r. opublikowany został w „Dzienniku Ustaw” (nr 13, pozycja 140) dekret Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego o reformie administracyjnej w państwie. Wymienił on 150 miejscowości, którym nadano prawa miejskie. W wykazie tym Wołomin znalazł się na 136 miejscu. Nie ukazał się natomiast żaden oddzielny dokument o nadaniu Wołominowi praw miejskich. Dotychczasowy wójt Lewański został pierwszym w dziejach burmistrzem Wołomina, podwójt Władysław Tokarzewski – wiceburmistrzem. Rada osady przekształciła się w Radę Miejską. Na jednym z pierwszych posiedzeń w dniu 29 czerwca 1919 r. podjęła uchwałę o oczyszczeniu kanału ściekowego przy ul. Długiej (dziś Legionów) i budowie szpitala miejskiego. Ta druga inwestycja, ze względu na wybuch wojny polsko-bolszewickiej, została odłożona na później.
W pierwszych wyborach do Sejmu przeprowadzonych 26 stycznia 1919 r. w Wołominie zdecydowanie zwyciężył blok prawicowo-nacjonalistyczny kierowany przez Narodową Demokrację, który zdobył aż 90,4% głosów. Także w jesiennych wyborach do Rady Miejskiej zwyciężyli przedstawiciele zamożnego mieszczaństwa, nie mający zresztą konkurencji, bowiem nie zgłoszono żadnej listy robotniczej. Radnymi wówczas zostali: Feliks Koprowicz, Mieczysław Czajkowski, Franciszek Mioduchowski, Szymon Donde, Józef Lewański, Tomasz Michalski, Bronisław Pajewski, Józef Strzałkowski, Franciszek Leśniewski, Szmul Piątkowski, Josek Laskowski, Szmul Tejblum, Josek Cukiert, Aleksander Piekarski, Aleksander Burakowski, Jan Rekliński, Jan Rebandel, Henryk Nisen, Antoni Gogul, dr Stanisław Czaplicki, Hersz Radzymiński, Jakub Sygałow, Abram Moldenberg i Dawid Goldsztejn. Rada ta działała aż do wiosny 1926 r., gdy odbyły się następne wybory. Natomiast po odejściu Lewańskiego w 1920 r. burmistrzem został inż. Czajkowski, wiceburmistrzem – Henryk Wojciechowski.
Wieści Podwarszawskie
R.6, 1996 nr 15 (269) (14 IV)
O autorze
