Autor: Mieczysław Zakrzewski

Hieronim Teodor Wyszyński (1919-2012)

Hieronim Wyszyński ps. Kierdej
Hieronim Wyszyński ps. Kierdej

Hieronim Wyszyński „Kierdej”, który szybko zyskał sobie uznanie i szacunek w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego był bardzo aktywnym konspiratorem, a także organizatorem w pododdziałach czwartej placówki AK obejmującej Gminę Radzymin. Zaprzysięgał nowo zwerbowanych żołnierzy, prowadził szkolenie wojskowe w pododdziałach, a także zabezpieczał prowadzone w lasach między Radzyminem, Nieporętem i Wyszkowem ćwiczenia wojskowe oddziałów AK, Szarych Szeregów i Narodowych Sił Zbrojnych. Ponadto podjął współpracę z kompanią radiotelegraficzną Komendy Głównej AK (krypt. „Orbis”). Organizował przerzuty radiostacji obsługiwanych przez Bolesława Trzaskowskiego ps. „Śmiały” i sierżanta Romana Janusza ps. „Trop” oraz ubezpieczał pracę radiostacji w terenie. Dla żołnierzy z XIII plutonu strzeleckiego kpr. pchor. „Kierdej” był prawdziwym autorytetem.

Ks. Andrzej Rudzki i Dominik Rusiniak – uprowadzeni przez bolszewików z Radzymina w sierpniu 1920 roku

Ks. Andrzej Rudzki i Dominik Rusiniak
Ks. Andrzej Rudzki i Dominik Rusiniak

Uprowadzeni z Radzymina, których los, mimo poszukiwań rodziny Rusiniaków oraz zaangażowania władz państwowych, dotychczas nie został do końca wyjaśniony – są ofiarami inwazji bolszewickiej na Polskę w 1920 roku. Ich postawa życiowa, zaangażowanie w sprawy lokalnej społeczności oraz cena, którą zapłacili za Wolną Ojczyznę zasługują na szczególne upamiętnienie i najwyższe słowa uznania.

Życie społeczno-polityczne w Radzyminie w okresie międzywojennym (II)

radzymin ii rp
radzymin ii rp

W omawianym okresie do grona najbardziej aktywnie działających w mieście organizacji można zaliczyć m.in. Związek Strzelecki (jego prezesem przez wiele lat był pisarz hipoteczny w Radzyminie – Jan Łojkuń, a sekretarzem miejscowy komornik – Czesław Laube), Związek Peowiaków, Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej, Związek Pracy Obywatelskiej Kobiet, Stowarzyszenie Rezewistów i Byłych Wojskowych RP (najbardziej znani działacze: Jan Burkchard, Henryk Szymborski, Franciszek Sztajerwold oraz Stanisław Kronenberg), a także kierowane przez Karola Łobodowskiego oraz ks. Aleksandra Kobylińskiego Towarzystwo Gimnastyczne “Sokół”.

Zarys dziejów społeczności żydowskiej w Radzyminie (III)

Radzymin w okresie okupacji. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Radzymin
Radzymin w okresie okupacji. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Publicznej Miasta i Gminy Radzymin

W okresie międzywojennym Żydzi posiadali sporo sklepów, hurtowni i warsztatów rzemieślniczych. Najbogatszym z nich był Zelman Radzymiński – właściciel browaru, tartaku i młyna. Z innych można wymienić: Wagmana – skład materiałów budowlanych oraz sklep spożywczo-kolonialny, Zylbersztajn – skład drewna, Oppenheim – sklep spożywczy, Elman – właściciel restauracji i Godełber, do którego należała piekarnia.

Życie społeczno-polityczne w Radzyminie w okresie międzywojennym (I)

radzymin ii rp
radzymin ii rp

Mieszkańcy Radzymina z entuzjazmem powitali nadchodzącą Niepodległość i aktywnie włączyli się w organizowanie zrębów polskiej władzy w mieście. Już 10 listopada 1918 r. miejscowy oddział POW, pod dowództwem Juliusza Dudzińskiego, rozbroił stacjonujący w Radzyminie oddział żołnierzy niemieckich. Z gmachów publicznych zniknęły obce flagi oraz plakaty z zarządzeniami władz okupacyjnych. 14 listopada w radzymińskim kościele odbyło się nabożeństwo dziękczynne “za Ojczyznę”, które w obecności licznie zgromadzonych wiernych odprawił proboszcz parafii ks. Aleksander Kobyliński. Ludzie płakali ze wzruszenia, śpiewając “Boże coś Polskę”, a na ulicach miasta powiewały biało-czerwone flagi.

Zarys dziejów społeczności żydowskiej w Radzyminie (II)

Radzyminscy zydzi

W dwudziestoleciu międzywojennym większość Żydów mieszkała w centrum miasta – przy Starym Rynku oraz w tzw. “okrąglaku”, czyli w skupisku domów i sklepów między ulicami: Warszawską, Konstytucji 3 Maja oraz Placem Tadeusza Kościuszki. W Radzyminie były wówczas trzy bóżnice – przy ulicach Warszawskiej i Zduńskiej. Istniały także szkoły religijne: cheder – elementarna szkoła żydowska, jesziwa – odpowiednik świeckiej szkoły średniej oraz utworzona w 1922 r. przez Agudas Izrael szkoła dla dziewcząt pod nazwą Bejt Jakow. Wymienione szkoły miały wyłącznie prywatny charakter. Ponadto część dzieci uczęszczała do państwowych szkół powszechnych, np. od 1934 r. dzieci żydowskie uczyły się w budynku obecnej Szkoły Podstawowej nr 1.

Zarys dziejów społeczności żydowskiej w Radzyminie (I)

Radzymin

Już w latach czterdziestych XIX wieku w Radzyminie istniała silna i dobrze zorganizowana gmina żydowska. W 1840 r. ze składek członków gminy została wybudowana przy ulicy Warszawskiej okazała, drewniana bóżnica. Żydzi opanowali handel w mieście i okolicznych wsiach. Dzierżawili karczmy dworskie oraz prowadzili spółkę przewozową. Zajmowali się również rzemiosłem i pośredniczyli w różnego rodzaju transakcjach handlowych. Ponadto w latach trzydziestych XIX wieku Jonisz i Dawid Bernbaumowie otworzyli niewielką fabrykę mydła.