Hersz Schröter i E. Librach – wołomińska huta w latach 1908-1913

Rok 1908 przynosi kolejną zmianę właścicieli huty „Wołomin”. Staje się ona własnością spółki, której głównymi udziałowcami byli Hersz Schröter i E. Librach. H. Schröter był do tego czasu właścicielem i kierownikiem handlowym huty szkła „Krasnobród” pod Tomaszowem Lubelskim (powiat zamojski). Była to niewielka huta, zatrudniająca w 1908 roku zaledwie 32 robotników.

Kapitał zakładowy huty ustalony został w wysokości 70 tysięcy rubli, a właściciele jej podzielili funkcje kierownicze w ten sposób, że Librach został dyrektorem zarządzającym, Schröter zaś pełnił obowiązki kierownika handlowego. Zatrudnionych w hucie było około 150 robotników. Przedmiotem produkcji były butelki, cylindry szklane oraz różnego rodzaju szkło szlifowane. Roczne obroty sięgały kwoty 200 tysięcy rubli.

Zmiana właścicieli była dla huty „Wołomin” wydarzeniem korzystnym. W bardzo krótkim okresie czasu następuje dynamiczny wzrost ilości i jakości produkcji oraz wielkości zatrudnienia. O wzroście ilościowym produkcji świadczy pośrednio moc zainstalowanych silników. W momencie przejmowania huta posiadała jeden silnik parowy o mocy 15 KM. W roku 1909 została wyposażona dodatkowo w drugi silnik parowy mocy 70 KM, a w rok później moc zainstalowanych silników wzrosła do 80 KM. Następuje zmiana profilu produkcji. Zaniechano całkowicie produkcji butelek, rozwinięto natomiast produkcję szkła stołowego, zarówno gładkiego jak i szlifowanego, oraz uruchomiono nowe asortymenty szkła prasowanego, lampowego oraz różnobarwnego.

Program produkcji huty „Wołomin”. w roku 1911 zawierał co najmniej 270 wyrobów formowanych przez wydmuchiwanie, które bardziej szczegółowo przedstawione zostały w tabeli 1.

Tabela 1. Wyroby huty „Wołomin” ze szkła wydmuchiwanego w roku 1911.

Zakupiono i zainstalowano prasy szklarskie oraz urządzenia do szlifowania. W roku 1912 liczba mechanicznych stanowisk do szlifowania szkła wzrosła do 82.

Podstawowy asortyment szkła prasowego obejmował ponad 100 wzorów i został przedstawiony w tabeli 2.

Tabele 2. Wyroby huty „Wołomin” ze szkła prasowanego w roku 1911.

Jeśli uwzględnić fakt zdobienia wyrobów różnorodnymi rodzajami szlifów geometrycznych oraz rytów o motywach roślinnych, srebrzeniem i innymi technikami zdobniczymi można przyjąć,, że ogólna liczba wzorów wyrobów huty przekraczała 1000. Przykładowo produkowano szlifowanych: 108 wzorów kieliszków, 63 wzory spodków, 38 wzorów szampanek itd.

W parze z szerokim wachlarzem wzorów oraz dynamicznym wzrostem ilościowym postępowała również poprawa jakości produkcji. Za wysoką jakość wyrobów huta wyróżniona była (najpóźniej w roku 1912) medalem dostawcy dworu carskiego.

Kapitał zakładowy huty został podwojony i w 1911 roku wynosił 100 tysięcy rubli. Podwojone również zostały jej obroty osiągając kwotę 400 tysięcy rubli. W ten sposób wołomińska huta weszła do grona największych hut szkła w Królestwie Polskim, plasując się na 4-5 miejscu.

Stały wzrost produkcji osiągany był w znacznej mierze poprzez instalowanie nowych urządzeń technicznych oraz zwiększanie zatrudnienia. Stan zatrudnienia w poszczególnych latach przedstawiony został w tabeli nr 3.

Tabela 3. Stan zatrudnienia w hucie „Wołomin”.

W tabeli tej zwraca uwagę gwałtowny, ponad 160-cio procentowy wzrost zatrudnienia w latach od 1908 do 1911, które na osiągniętym wysokim poziomie utrzymywało się do I Wojny Światowej. Wzrost zatrudnienia następował we wszystkich grupach zawodowych robotników huty, w tym również wzrastała liczba wysokokwalifikowanych hutników szkła, których należało pozyskać z innych ośrodków przemysłu szklarskiego.

Ponieważ ogromna większość istniejących hut szkła zawierała umowy najmu robotników na czas określony, równy czasokresowi zdolności produkcyjnej pieca szklarskiego, nie tyło żadnych innych trudności z pozyskiwaniem odpowiednich fachowców jak kwestia mieszkaniowa. Została ona rozwiązana poprzez wybudowanie w pobliżu huty domu mieszkalnego o kilkunastu mieszkaniach, przeważnie dwuizbowych, o powierzchni około 25 m² każde. Mieszkania nie posiadały żadnych urządzeń sanitarnych, a jedynym ich wyposażeniem były piece i kuchnie węglowe.

Niewielkie zmiany nastąpiły w zakresie warunków pracy. 3 marca 1910 roku sprowadzony został nowy regulamin porządku wewnętrznego. Wprowadzone tym regulaminem zmiany tyły dla niektórych grup zawodowych korzystne, dla innych zaś stanowiły pogorszenie dotychczasowych warunków. Najlepiej potraktowani zostali pracownicy zespołów formujących szkło, którym czas pracy skrócony został do 10 godzin efektywnej pracy na dobę. Niekorzystnie zmieniony został czas pracy topiarzy szkła i ich pomocników. Nowy regulamin wydłużał ich ogólny czas pracy do 18-tu godzin na dobę, w tym efektywnego czasu pracy miało być do 11 godzin. Zlikwidowano również jedną przerwę na odpoczynek robotnikom w wieku 12-15 lat, oraz przedłużono o pół godziny dziennie pracę robotników dniówkowych, rekompensując to częściowo ustaleniem krótszego o 1 godzinę dnia roboczego w soboty i inne dni przedświąteczne. Regulamin wprowadzał również korekty do tabeli kar pieniężnych.

Ze najistotniejszą zmianę w tym zakresie należy uznać zapis wprowadzający grzywnę w wysokości do 1 rubla za niestaranną pracę. Pozostałe innowacje dotyczyły zmian wysokości kar za poszczególne przewinienia. Ogólnie zmniejszeniu uległy kary ze wykroczenia mające wpływ na porządek i czystość w fabryce.

Schröter i Librach byli typowymi ówczesnymi fabrykantami i w pogoni za zyskami popadali w konflikty nie tylko ze swymi pracownikami, ale również przepisami prawa. Jednym z często zdarzających się naruszeń prawa pracy było nie zgłaszanie inspekcji fabrycznej zaistniałych w zakładzie wypadków przy pracy. Taki efekt ujawniony został w hucie „Wołomin” w czasie kontroli 19 stycznie 1912 roku. Inspektor stwierdził, że pracujące przy szlifowaniu kieliszków Jadwiga Mata uległa wypadkowi pokaleczenie ręki w dniu 9 grudnia 1911 roku, w wyniku czego do dnia kontroli nie była jeszcze zdolna do pracy, a zarządzający fabryką nie zgłosił tego wypadku w inspektoracie. Wynikiem kontroli tyło nałożenie grzywny w wysokości 25 rubli na zarządzającego zakładem.

Przykładami konfliktów z zatrudnionymi w hucie robotnikami były strajki z 1911 i 1912 roku.

Pierwszy z nich wybuchł w dniu 21 maja 1911 roku. Około godziny 1-tej tego dnia robotnicy w liczbie około 300 osób zwrócili się do kierownictwa o wypłatę wynagrodzenia w związku ze zbliżającymi się Zielonymi Świętami. Wypłacono im połowę zarobku zaliczkowo, przy czym około 200 ludzi, w większości majstrów, z braku pieniędzy nie otrzymało nic. Licząca około 100 osób grupa robotników niezadowolona z takiego rozwiązania przerwała pracę nie opuszczając fabryki do samego wieczora. Praca podjęta została w dniu 23 maja pomimo, że pieniądze mieli otrzymać dopiero w dniu następnym.

Drugi strajk, w którym udział wzięło 283 robotników (56 majstrów i 227 pomocników), rozpoczęty został w dniu 9 listopada 1912 r. Przyczyną strajku było niewypłacenie w terminie zarobków w łącznej wysokości 4.051 rubli. Przeprowadzone w dniu 11 listopada rozmowy delegatów robotników z kierownictwem huty, przy udziale przedstawiciela inspekcji fabrycznej M. J. Szarankowa, doprowadziły do kompromisu. Tego samego dnia robotnicy pomocniczy otrzymali pełne, a hutnicy majstrowie połowę należnego wynagrodzenia. Łącznie wypłacono 2.511 rubli, uzgadniając jednocześnie wypłatę pozostałego zarobku w terminie późniejszym. Następnego dnie robotnicy przystąpili do pracy.

Dane liczbowe zawarte w dokumentach dotyczących omówionego powyżej strajku, jak również zachowane cenniki akordowych płac za poszczególne wyroby, nie pozwalają na ustalenie wysokości zarobków pracowników huty. Dla przedstawienia ich sytuacji materialnej musimy z konieczności sięgnąć do źródeł typu ogólnego. Średnia płaca robotników w Królestwie Polskim wynosiła, w roku 1910, 350 rubli rocznie. Pomimo, że średnie płaca w przemyśle mineralnym była nieco niższa od średniej ogólnej (o około 14 rubli) można przyjąć, iż w hutach szkła była ona nawet nieco wyższa. Średnią płacę bowiem w przemyśle mineralnym obniżały stosunkowo niskie płace pracowników cegielni zaliczanych do tego przemysłu. Płaca nominalna nie daje jednak obrazu życie, jeśli nie zostanie porównana z kosztami utrzymania. Ne podstawie powszechnie stosowanych norm żywienia oraz zachowanych cenników, historycy opracowali koszty wyżywienia rodziny robotniczej, synteza których przedstawione jest w tabeli 4.

Jak wynika z przytoczonych liczb już za połowę zarobku robotnika można było wyżywić rodzinę przy stosowaniu diety oszczędnościowej. Jest rzeczą oczywistą, że sytuacja poszczególnych rodzin robotniczych była mocno zróżnicowana. Rozpiętość płac różnych grup zawodowych była bowiem znaczna. W rodzinach pracowników pomocniczych na koszty utrzymania nie wystarczała najczęściej płaca jednej osoby, a hutnicy majstrowie, poza dostatnim życiem mogli odkładać nadwyżki zarobków na inne cele.

Listopadowy strajk robotników huty wskazuje na jej trudności finansowe (brak środków na wypłatę). Być może związane to było ze zbyt szerokim zakresem podjętych inwestycji, w tym budową drugiej wanny. Pogorszenie koniunktury i związane z tym trudności ekonomiczne zmusiły właścicieli huty do jej zamknięcia. W dniu 10 kwietnia 1913 roku (n.st.) na terenie zakładu wywieszone zostały ogłoszenia informujące o wypowiedzeniu pracy wszystkim pracownikom na okres 14 dni i przerwaniu pracy na czas nieokreślony od 24 kwietnia. Trudności dotknęły również i inne wołomińskie zakłady, np. Fabryka Łóżek Dimenta z dniem 15 kwietnia 1913 roku ograniczyła produkcję do trzech dni w tygodniu (wtorek, środa, czwartek).

“Wołomin”
Huta, ludzie i miasto
Warszawa 1985

O autorze

Mieczysław Zakrzewski

author

Zobacz teksty tego autora