Marki - fotografia lotnicza z roku1947
W styczniu 1944 r. powołany został Prokurator Rejonu (kryptonim „Świeca”) ppor. NN „Łokietek” i powstał w II Rejonie „Celków” Sąd Obywatelski Specjalny (SOS), nazywany również Sądem Obywatelskim, obejmujący swoją jurysdykcją teren gmin Marki i Kobyłka (zasięg obecnych gmin: Marki, Ząbki, Zielonka, Kobyłka). Skład orzekający sądu był trzyosobowy, składał się wyłącznie z oficerów i działał w niezmienianym składzie: Sędzia – ppor/por. Alfred Wojnarski „Mieczyk”, Ławnik — komendant rejonu (kryptonim „Gospodarz”) – mjr Henryk Okińczyc „Bil” oraz II Ławnik – Szef K. Ob. Rejonu (kryptonim „Wujek”) – ppor. Karol Sokołowski „Wiktor I”.
Prokurator II Rejonu miał ukończone studia prawnicze i wymagany ponadroczny staż w Prokuraturze Wojskowej. Pełnił funkcję dowódcy plutonu Związku Czynu Zbrojnego (ZCzZ) – ZWZ-AK na terenie od Zacisza do Strugi, a następnie plutonu 737. w Pustelniku I i II. Od 31 października 1943 r. dowódca kompanii byłego ZS, w 1944 r. dowódca kompanii z Kobyłki (wschodnia część). Sędzia był zawodowym adwokatem z długoletnim stażem, oficerem rezerwy. Komendant Rejonu przeszedł przed wojną odpowiednie przeszkolenie kontrwywiadowcze i pełnił funkcję oficera wywiadu w 79. Pułku Piechoty Legionów – Korpusu Ochrony Pogranicza w 1939 r. Szef K. Ob. przed wojną był inspektorem w Warszawskiej Dyrekcji PKR a w czasie okupacji pełnił funkcję sekretarza gminnego w Markach. W strukturach wojskowych pełnił funkcję dowódcy plutonu i tworzącej się kompanii „osiowej”.
Prokurator zajmował się całością spraw związanych z wykroczeniami na szkodę Polskich Sił Zbrojnych (w rozumieniu AK), popełnionymi przez żołnierzy AK oraz na szkodę państwa i narodu polskiego. Ta trzecia grupa spraw powinna właściwie podlegać CSS, lecz w związku z małą aktywnością w sprawach związanych z terenem powiatu warszawskiego, takie posunięcie stało się koniecznością. Początkowo w Rejonie zbierano tylko materiał dowodowy, a rozstrzygnięcie spraw pozostawało, w gestii Wojskowego Sądu Specjalnego (WSS) Okręgu Warszawskiego AK.
Po utworzeniu przy sztabie „Obroży” struktur SOS w sierpniu 1943 r., orzecznictwo przejął VII Obwód. Z chwilą powstania rejonowych SOS szereg uprawnień przekazano na niższy szczebel sądowniczy, do Rejonu. W zależności od wagi wykroczenia, sprawy mogły być rozpatrywane w różny sposób. Drobne, po zebraniu konkretnych zarzutów przez komendanta K. Ob., przekazywane były oficerowi kontrwywiadu. Materiał dowodowy uzupełniany był przez komórkę kontrwywiadu na podstawie relacji świadków, wizji lokalnej oraz dowodów rzeczowych. Działalność kontrwywiadu była skierowana głównie przeciwko osobom współpracującym z Niemcami: anonimowym donosicielom, denuncjatorom, jak również bandytom. Pomocne były również meldunki Polskiej Policji (PP), tzw. granatowej, zajmującej się sprawami kryminalnymi.
We wszystkich posterunkach PP na terenie gminy Marki (Marki, Zielonka) oraz w okolicy: w Kobyłce, Wołominie i Radzyminie byli zatrudnieni członkowie AK lub bliscy współpracownicy. Będąc zaprzysiężonymi członkami organizacji bądź jej sympatykami, dostarczali wielokrotnie cennych informacji. Materiał dowodowy po uzupełnieniu przez oficera kontrwywiadu kierowany był do zatwierdzenia przez komendanta Rejonu. W przypadkach wątpliwych materiał z uwagami komendanta trafiał ponownie do szefa K. Ob. w celu dalszej weryfikacji. Jeżeli zebrany do sprawy materiał nie budził wątpliwości i otrzymał akceptację „Bila”, ten przekazywał go „Świecy”. Prokurator orzekał, jakiego typu wykroczenia dokonano i przedstawiał wniosek, na jaką karę ono zasługuje. W przypadku niepodlegającego wątpliwościom wykroczenia, SOS „Celków” mógł orzec karę: nagany, upomnienia, ostrzeżenia lub chłosty, wykonywanej najczęściej przez żołnierzy Dywersji Bojowej (DB „Celków”). W sprawach poważniejszych, zagrożonych karą śmierci, jak przestępstwa członków organizacji, zagrożenie ze strony konfidentów, postępowanie niegodne Polaka i obywatela oraz podobnych, materiał dowodowy i wniosek „Świecy” Rejonu o ukaranie, przekazywane były do komendy Obwodu do zatwierdzenia przez mir./ppłk. Kazimierza Krzyżaka „Bronisława”. Komendant (kryptonim „Klient”) mógł zatwierdzić wyrok i przekazać do wykonania dowódcy Dywersji Bojowej (kryptonim „Egzekutor”): Obwodu – por. Władysławowi Bałajowi ps. „Władysław” lub Rejonu – ppor. Stanisławowi Maciejewskiemu ps. „Ostroga”. W przypadku wątpliwości, wniosek z uwagami komendanta obwodu kierowany był do ponownej weryfikacji i sprawdzenia materiału dowodowego przez K. Ob.
Czasami odwoływano się przy sprawach najtrudniejszych, do Wojskowego Sądu Specjalnego (WSS) Okręgu Warszawskiego AK, gdzie po rozpatrzeniu sprawa mogła być ponownie przekazana do „Obroży” w celu dodatkowego sprawdzenia zarzutów. Oskarżony mógł zostać przez WSS uniewinniony lub skazany. Karą mogły być: chłosta, ostrzeżenie lub wyrok śmierci. W niektórych przypadkach rozstrzygnięcie o winie lub niewinności odkładano do osądzenia po wojnie. Po wydaniu wyroku decyzja wracała do obwodu, a komendant przekazywał egzekucję „Egzekutorowi” rejonowemu lub obwodowemu. Rzadko, gdy stwierdzono bliskie zagrożenie i potrzebna była natychmiastowa decyzja (np. stwierdzono przypadek zdrady itp.) komendant Rejonu mógł zadecydować natychmiastowe wykonanie wyroku śmierci, o czym właściwie już po fakcie powiadamiał swoich zwierzchników i dołączał akta sprawy oraz wniosek do zatwierdzenia.
Oddziały Specjalne II Rejonu “Celków”
VII Obwodu “Obroża”
Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej
Towarzystwo Przyjaciół Zielonki
Zielonkowskie Zeszyty Historyczne Nr 5/2017
O autorze
