Kim był pierwszy właściciel Chrzęsnego?

Jan Woysławski urodził się ok. 1480 r. – jak utrzymuje znany historyk diecezji płockiej i duchowny Tadeusz Żebrowski – zapewne w Wojsławach w dawnej ziemi łomżyńskiej (par. Wąsosz), gdzie było jedno gniazdo tego rodu pieczętującego się herbem Junosza (drugie w Wojsławach w ziemi liwskiej). W 1523 r. książę mazowiecki Janusz III nadał Woysławskiemu majątek Chrzęsne. Zgodnie z przekazem źródłowym miał on wznieść w tej wsi drewniany dwór, jako swoją letnią siedzibę, ponieważ od 1519 r. był kanonikiem i proboszczem budującej się łomżyńskiej fary (od 1925 r. Katedra św. Michała Archanioła).

Co mówią źródła…

Lustracja dóbr królewskich w 1565 r. potwierdziła istnienie drewnianego dworu z rozległym folwarkiem. Podobnie prace remontowe prowadzone w pałacu w 2009 r. wykazały, że murowany pałac z 1635 r. wzniesiono w miejscu wcześniejszej drewnianej budowli, choć wątpliwości budzi fakt, czy była ona z pocz. XVI w., czy znacznie starsza. Adolf Pawiński w tomie „Mazowsze” stanowiącym część dzieła „Polska XVI wieku” podaje, że Chrzęsne z Tłuszczem i Kurówką (a także m.in. Suliewo – Sulejów oraz Jadów) były wsiami królewskimi (książęcymi do 1526 r.) i należały do zarządu starostwa kamieńczykowskiego. Było więc Chrzęsne zapewne nie własnością a dożywotnią dzierżawą Woysławskiego, a po nim także innych właścicieli, aż do objęcia majątku we władanie przez Grzybowskich w XVII w. Istnieje również hipoteza, że objęte we władanie Chrzęsne po śmierci Woysławskiego wróciło do dóbr stołowych i dlatego wymieniane jest ponownie jako królewszczyzna.

Mazowiecki szlachcic

Co jednak wiemy o samym Janie Woysławskim uważanym za pierwszego właściciela Chrzęsnego? Ten syn mazowieckiej szlachty po raz pierwszy na kartach historii pojawia się w 1512 r. jako pleban w Kamionie koło Wyszogrodu. W tym samym roku został proboszczem w Wiźnie, gdzie wzniósł kościół, co poświadcza dokument ks. Janusza z 26 grudnia 1524 roku. 20 maja 1519 r. książęta Stanisław i Janusz III i powierzyli mu probostwo w Łomży i zadanie dokończenia budowy kościoła farnego. Posługiwał w nim aż do swojej śmierci, która nastąpiła 30 XII 1549 r.

Ksiądz – budowniczy

W 1533 roku kanonik Jan próbował wymienić Chrzęsne na Janowo w pow. kolneńskim (położone znacznie bliżej Łomży), ale do wymiany ostatecznie nie doszło. Jan Woysławski doczekał się kilku godności – faktycznych i tytularnych. Był kanonikiem kolegiaty warszawskiej (przed 1518 r.), katedralnym płockim w 1540 r., notariuszem łomżyńskim (1519-1540) oraz tenutariuszem starostwa kolneńskiego w ziemi łomżyńskiej. Wiadomo na pewno, że Jan Woysławskim był typem duchownego-budowniczego, jakich i dziś można spotkać. Przypisuje mu się wzniesienie dworu drewnianego w Chrzęsnem, ale z całą pewnością, po wybudowaniu kościołów w Łomży i Wiźnie, później wzniósł także świątynie w Rosochatem, Kleczkowie i prezbiterium kościoła w Zambrowie.

Twórca Chrzęsnego

Część historyków uważa, że sam był też architektem, a pewne jest, że prowadził i utrzymywał warsztat murarski, który wznosił nie tylko obiekty sakralne. Kupował też liczne dzierżawy i dziesięciny, by w ten sposób gromadzić środki a to na budowę kolejnego kościoła, a to na jego wyposażenie. Znacznie pomnożył dobra łomżyńskiej fary, która u schyłku jego życia czerpała dochody z kilkunastu znacznych majątków. Biorąc pod uwagę talenty budowlane, ekonomiczne i organizacyjne kanonika Jana, można podejrzewać, że to jemu Chrzęsne wraz z całym rozległym majątkiem zawdzięczają swój rozwój w XVI w.

Odnalezione szczątki

W 2005 roku podczas prac archeologicznych odkryto liczne pochówki z XVI-XVIII w. Naukowcom udało się ustalić, że wśród nich są szczątki Jana Woysławskiego. Patomorfolodzy wykonali rekonstrukcję twarzy zmarłego i oszacowali, że w chwili śmierci miał on ok. 70 lat i ok. 174 cm wzrostu. Szczątki zasłużonego dla Łomży (i Chrzęsnego) księdza pochowano w krypcie centralnej katedry w trumnie, na której umieszczono herb rodowy Junosza.