Pałac w Chrzęsnem
Według lustracji z 1565 roku Wieś Chrzęsne koło Tłuszcza wzmiankowana jest w źródłach historycznych w XVI wieku. Była w tedy dość sporą miejscowością. Według lustracji z 1565 r. mieszkało tu 27 kmieci w raz z rodzinami gospodarującymi na 14 włókach ziemi. Ponadto dwie włóki posiadał wójt dziedziczny mający tu swoje domy, ogrody i zobowiązany do służby wojennej w pospolitym ruszeniu. Kmiecie zobowiązani byli do czterech dni pańszczyzny tygodniowo od włóki, płacili też z niej po 20 groszy czynszu rocznie (była to równowartość czterech gęsi lub dniówki murarza). Ponadto składali daniny: 7 korcy owsa, 4 kapłony i 30 jaj rocznie od włóki. O prócz tego odrabiali rocznie 3 tłoki (roboty przy żniwach na folwarku w zamian za poczęstunek).
Według tejże lustracji ziemia była tu dobra, uprawiana system em trójpolówki stosowanym wtedy powszechnie w całej Europie. Uprawiano na niej głównie zboża, najwięcej owsa, ponadto warzywa i owoce. Czterech kmieci uchodziło za zamożnych, miało bowiem swoich pracowników najemnych. Natomiast 13 mieszkających tu ogrodników uchodziło za biedaków, którzy zwolnieni byli od wszelkich opłat. We wsi były dwie karczmy, ich właściciele płacili po 30 groszy podatku rocznie.
O bok wsi znajdował się dwór i folwark, mający szereg porządnie postawionych budynków. Folwark miał trzy rozległe pola. Jedno pod Sulejowem, drugie pod Tłuśćcem (Tłuszczem), trzecie pod Mokrą Wolą (Wsią). U prawiano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, groch i konopie. Nieznaczną część folwarku stanowiły łąki, na których wypasano konie i bydło, a także ogrody. Cała wieś miała w sumie około 300 mieszkańców, tj. dziesięć razy więcej niż ówczesny Wołomin. Stanowiła własność królewską wydzierżawioną biskupowi płockiemu Jędrzejowi Noskowskiemu. Leżała na skraju królewskiej Puszczy Obrębskiej.
Światły dziedzic
Zbudowany w 1635 r. pałac w Chrzęsnem związany jest z osobą twórcy, Stefana Dobrogosta herbu Prus, syna podkomorzego warszawskiego i starosty mławskiego Mikołaja oraz Anny z Izdbieńskich. Był to wielce wykształcony na owe czasy dziedzic, mający za sobą studia na uniwersytetach w Ingolsztadzie, Bolonii i Padwie. Po ich ukończeniu został dworzaninem i stolnikiem króla Zygmunta III Wazy, następnie starostą warszawskim (1623) i kamienieckim (1627, od Kamieńczyka koło Wyszkowa). W czerwcu 1633 r. Stefan Dobrogost Grzybowski został mianowany przez króla Władysława IV kasztelanem lubelskim, a więc i senatorem . Jako poseł ziemi warszawskiej, a potem senator, brał żywy udział w życiu politycznym, zabierał rozsądnie głos w sejmie i senacie, wybierany był do komisji skarbowej, zajmował się sprawami mennicy, sądownictwa, podatków, pobierania grzywien, doradzał w różnych sprawach królowi i hetmanom. Posłował też za granicą, np. w 1629 r. do elektora brandenburskiego i księcia pruskiego Jerzego Wilhelma w sprawie udzielenia Polsce pomocy podczas wojny ze Szwecją. Własnym kosztem wystawił przeciw Szwedom chorągiew husarii. Zdaniem szlachty mazowieckiej wyrażonym na sejmiku, dobrze zasłużył się królowi i Rzeczypospolitej.
Grzybowski miał na Mazowszu liczne, dobrze zagospodarowane majątki, dwór i kamienicę na Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, dwa spichrze koło stolicy. Między innymi dostał też od króla wieś i folwark Chrzęsne. Tutaj kilkakrotnie gościł Władysława IV.
Grzybowski ożenił się z baronówną Marią Joanną z Petingerów, dwórką królowej Konstancji Habsburżanki (żony Zygmunta III), miał syna Jana i trzy córki. Kasztelan zmarł między 1644 a 1648 rokiem. Pozostawiony przez niego pałac w Chrzęsnem stanowi piękną, jednopiętrową budowlę późnorenesansową.
Następcy kasztelana
W pałacu tym zamieszkał po ojcu Jan Grzybowski, dworzanin królewski, potem starosta warszawski i kamieniecki, także poseł na sejmy i marszałek sejmików. Podobnie jak Dobrogost był wielce wykształcony (ukończył uniwersytet w Bolonii), talentów politycznych na miarę ojca jednak nie posiadał. Był natomiast dobrym żołnierzem, w 1648 r. wyróżnił się jako rotmistrz husarski w wojnie z Kozakam i i Tatarami. W 1650 r. król Jan III Kazimierz nadał m u przywilej na założenie jurydyki (własnego miasteczka w obrębie Warszawy) zwanej Grzybowem. Po latach włączono ją do stolicy, a śladem działalności starosty jest dziś ulica Grzybowska (Plac Grzybowski) w Warszawie.
Po śmierci Jana Grzybowskiego pałacem w Chrzęsnem zarządzał jego syn Stefan, stolnik nurski. W 1735 r. pałac przeszedł na własność Jana Stanisława Skarbka Kiełczewskiego, skarbnika urzędowskiego (od Urzędowa). W 20 lat później jego właścicielem został Teodor Szydłowski, późniejszy kasztelan mazowiecki i wojewoda płocki. W 1762 r. pałac zakupił Antoni Michał Pac, pisarz wielki litewski. W 1781 r. pałac przeszedł na własność niesławnej pamięci biskupa inflanckiego Józefa Kazimierza Kossakowskiego, zdrajcy targowickiego wysługującego się Rosji i prześladującego patriotów po obaleniu konstytucji 3 Maja i drugim rozbiorze Polski (którego był współsprawcą), powieszonego (9 maja 1794 r.) na mocy wyroku Sądu Kryminalnego Księstwa Mazowieckiego po zwycięstwie insurekcji kościuszkowskiej w Warszawie.
Po Kossakowskim dość często zmieniali się właściciele pałacu. W 1787 r. został nim starosta międzyleski Franciszek Przemski, w 1789 r. – cześnik lwowski Tomasz Kubin de Tylli, w 1802 r. – późniejszy radca stanu Królestw a Polskiego Antoni Siarczyński, w 1832 r. – Mateusz Murawski, w 1840 r. – znany działacz polityczny i reformator gospodarczy Andrzej Zamoyski, w 1859 r. – Wincenty Kosakowski. W końcu XIX wieku pałac w Chrzęsnem zakupiła rodzina Karskich. Posiadała go aż do reform y rolnej przeprowadzonej przez władze PRL w 1944 r.
Wart odwiedzin
Pałac był restaurowany w XVIII wieku i częściowo przebudowany we wnętrzu. Uszkodzony podczas działań wojennych 1944 r., został zrekonstruowany w 1964-1965 r. i przeznaczony na siedzibę Państwowego Ośrodka Wychowawczego. Stanowi teraz murowaną budowlę z cegły, otynkowaną, jednopiętrową z mieszkalnym i poddaszami. Na planie prostokąta z dwoma pięciobocznymi ryzalitami (częścią budynku wysuniętą ku przodowi na wysokości wszystkich kondygnacji) po bokach środkowej części elewacji tylnej, mieszczącym i niegdyś klatki schodowe. W sieni i salach parteru zachowały się sklepienia kolebkowo-krzyżowe z dekoracją sztukatorską z drugiej ćwierci XVII wieku. Na piętrze nad sienią także zachowała się sala ze stropem belkowanym z XVII w. Podobne stropy znajdują się w bocznych salach na piętrze.
Wokół pałacu pozostały resztki parku krajobrazowego z pierwszej połowy XIX wieku. Cały obiekt stanowi cenny zabytek, warty zwiedzania go przez turystów.
Podstawowa literatura:
T.S. Jaroszewski, W. Baraniewski, „Po pałacach i dworach Mazowsza”, Warszawa 1997 r.
Wieści Podwarszawskie
R.8, 1998 nr 4 (361) (25 I)
O autorze
