Józef Szymczak
Przed pięćdziesięciu laty, 4 lutego 1942 r. powstała Armia Krajowa, jedyne ogólnonarodowe, ponadstanowe i ponadpartyjne wojsko Polski Podziemnej podległe Naczelnemu Wodzowi Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie i ministrowi spraw wojskowych rządu na emigracji. Celem Armii Krajowej była odbudowa niepodległego i demokratycznego państwa polskiego, mającego stanowić kontynuację II Rzeczypospolitej z rozszerzonymi granicami na zachodzie i północy oraz zachowanymi granicami na wschodzie. Zadaniem Armii Krajowej miało być: prowadzenie walki zbrojnej z okupantem hitlerowskim, przygotowanie ogólnonarodowego powstania w momencie załamania się na frontach potęgi militarnej III Rzeszy, odbudowa sił zbrojnych w kraju po wyzwoleniu.
Armia Krajowa stanowiła kontynuację Służby Zwycięstwu Polski, powstałej w kraju już 27 września 1939 r. oraz Związku Walki Zbrojnej, utworzonego na bazie SZP 13 listopada 1939 r. Miała więc długi rodowód i znaczącą pozycję w konspiracyjnym ruchu oporu. Równie długie są dzieje konspiracji zbrojnej na naszym terenie. Zapoczątkowała ją Organizacja Wojskowa „Wilki” utworzona jesienią 1939 r. przez por. Kazimierza Malińskiego „Niedzielskiego”, mieszkającego na początku okupacji hitlerowskiej w Wołominie. W końcu 1941 r. „Wilki” podporządkowały się komendzie ZWZ. Nieco później, także jesienią 1939 r. powstała Komenda Obrońców Polski, zorganizowana w Wołominie przez nauczycieli Bolesława Pławskiego, Jerzego Zwinogrodzkiego, Bolesława Bohusza i Jadwigę Markowską. Dotarli oni do większości osób znanych i zaufanych w terenie, utworzyli pierwsze sekcje i drużyny. Na początku 1940 r. KOP liczył w Wołominie już około 100 członków. Pierwszym jego komendantem na powiat radzymiński został pracownik Urzędu Skarbowego w Radzyminie, Tadeusz Węgrowicz. Organizacja prowadziła działalność propagandową kolportując prasę konspiracyjną.
Także jesienią 1939 r. powstała na terenie Ostrówka koło Klembowa Tajna Organizacja Wojskowa, zorganizowana głównie przez miejscowych nauczycieli: Józefa Szymczaka, Zdzisława Dytnerskiego i Marię Didyk. KOP i TOW podporządkowały się niebawem komendzie ZWZ. Organizowanie Komendy Powiatowej Związku Walki Zbrojnej zaczęło się w Wołominie wiosną 1940 r. Wołomin stał się siedzibą Obwodu noszącego nazwę „Rajski Ptak” i „Burak”. Obwód ten zrazu pokrywał się z powiatem. Organizatorami ZWZ w Wołominie byli: właściciel sklepu Alfred Kempiners, por. Stanisław Jóźwiak „Wilk „, kpt. Stanisław Krywko „Kruk „, kpt. Kaszuba „Toporek” i mjr. Henryk Dobrowolski „Sokół”. Pierwszym komendantem Obwodu był dawny oficer armii austriackiej, a następnie komendant „Strzelca” w Wołominie, mjr. rez. Medard Cibicki „Ścibor”, zamieszkały w Wołominie.
Pierwsze zadanie ZWZ polegało na dotarciu do oficerów ukrywających się w terenie, wciągnięcie ich do organizacji, tworzenie zorganizowanych na wzór wojskowy trójek, prowadzenie szkolenia wojskowego, wywiadu, gromadzenie broni, działalność propagandowa. Główną rolę w organizowaniu ZWZ odgrywali nauczyciele, z reguły oficerowie rezerwy.
Tworzenie tajnej organizacji wojskowej nie uszło uwadze okupanta. W nocy z 28 na 29 września 1940 r. Niemcy aresztowali w Kobyłce dwadzieścia kilka osób. Tylko niektóre z nich należały do ZWZ, toteż to działanie było wymierzone przeciw miejscowym nauczycielom i działaczom przedwojennym, a zainspirowane przez jakiegoś konfidenta. W czerwcu tego roku Niemcy aresztowali Medarda Cibickiego, a w lipcu kpt. Kazubę, którego wysłali do obozu koncentracyjnego. Mimo tych strat działalność organizacyjna nie ustała, nowym komendantem Obwodu został kpt. Stanisław Krywko. Ale 24 kwietnia 1941 r. Niemcy aresztowali prawie całą komendę Obwodu wraz z kpt. Krywką. Cios był tak celny, że natychmiast zrodziło się podejrzenie o zdradę. Faktycznie niebawem się okazało, że konfidentem gestapo był kuzyn Cibickiego, podchorąży kawalerii „Edek”. Ponieważ Niemcy zwolnili z Pawiaka Cibickiego, i na niego padło podejrzenie. Po pewnym czasie gryps z Pawiaka to potwierdził. Wiosną 1942 r. obaj zdrajcy zostali zlikwidowani. Nowym komendantem Obwodu został mjr. Henryk Dobrowolski. Siedzibę komendy przeniesiono z Wołomina do Ostrówka, gdzie pośród lasów było bardziej bezpiecznie.
ZWZ stopniowo się rozrastał – w połowie 1941 r. miał na terenie Obwodu „Rajski Ptak” 446 członków, w tym 54 oficerów, 1 lutego 1942 r. – przed przekształceniem się w AK – 632 członków. W porównaniu z innymi powiatami województwa warszawskiego nie było to dużo. Dopiero w następnych miesiącach i latach AK w Obwodzie „Rajski Ptak” rozwinęła się liczebnie i okrzepła organizacyjnie.
Wieści Podwarszawskie
R.2, 1992 nr 6 (54) (16 II)
O autorze
