W „Słowniku geograficznym-historycznym ziem polskich w średniowieczu” pod hasłem „Wołunino” znajduje się spis dokumentów dotyczących Wołomina1. Pierwszy z nich jest datowany na rok 1421 i informacja o nim znajduje się w tzw. Metryce Mazowieckiej2. Metryka Mazowiecka jest to rejestr dokumentów wydanych przez kancelarie książąt mazowieckich w okresie niezależności politycznej Mazowsza. Najstarsze księgi Metryki Mazowieckiej i ich kopie obejmują zapisy od roku 1400, ale większość zawiera materiał rozpoczynający się dopiero od 2 dziesięciolecia XV wieku3. Po inkorporacji naszej dzielnicy do Polski Metryka Mazowiecka została włączona do Metryki Koronnej w 1539 roku i od tej pory dzieliła jej losy4. Jest to źródło historyczne o podstawowym znaczeniu dla badań prawa, gospodarki, genealogii, demografii itd. Księstwa Mazowieckiego.
Metryka Mazowiecka jest regestem dokumentów, co oznacza, że nie zawiera zazwyczaj całości tekstu dokumentów, a jedynie datę i miejsce jego sporządzenia oraz krótki opis treści tj. podejmowanej czynności prawnej. Opis taki zawiera najczęściej standardowe formułki kancelaryjne, często skracane przez książęcego notariusza, co powoduje pewne trudności w odczytaniu współcześnie dokładnej treści wpisów, choć ich sens jest jasny. Notatki tego typu zaczęto tworzyć zapewne w XIV stuleciu dla zebrania wszystkich przywilejów wydanych przez księcia (np. by uniemożliwić fałszerstwa lub ułatwić pracę kancelarii – najpierw notowano treść dokumentu w obecności księcia, potem wystawiano go wg obowiązujących formuł)5.
Pierwszy znany dokument dotyczący Wołomina zawiera nadanie przez księcia warszawskiego Janusza I Starszego 10 włók ziemi na prawie niemieckim (ius Theutonicum) niejakiemu Stanisławowi z Piwonina. Z kolejnego wpisu w Metryce Mazowieckiej dotyczącego Wołomina z roku 1437 dowiadujemy się, że tenże Stanisław z Piwonina doszedł do funkcji skarbnika czerskiego6. Nadanie ziemi na prawie niemieckim oznaczało, że obdarowany był zwolniony z pospolitych powinności na rzecz księcia. W tym przypadku wymieniono prace przy umocnieniach grodów (castrorum laboribus) i dodatkowe uprawnienia (lub przeciwnie – ograniczenia prawa), których nie udało mi się rozczytać, a mogły dotyczyć np. prawa do polowania. Za to musiał płacić czynsz w wysokości ośmiu groszy praskich.
Wołomin występuje tu pod krótszą nazwą, którą odczytano jako „Wolin”, choć wydaje się, że forma „Wolni” jest równie uprawniona. Pierwsza z tych możliwości odsyłałaby nas do etymologii nazwy podobnej jak miasto Wolin i wyspa Wolin na Pomorzu, której nazwę wywodzi się od prasłowiańskiego „vel”, „vol” tj. „mokry”. Oznaczało by to miejsce mokre, błota, bagniska. Z kolei lekcja „Wolni” pozwalała by przypuszczać, że było to po prostu miejsce wolne, tj puste, nieuprawiane, np. pustka powstała w wyniku zniszczeń w trakcie najazdu.
Na tle innych dokumentów z epoki był to dokument nowoczesny pośród przeważających wpisów o nadaniach na starym prawie książęcym, w zamian za posługę rycerską. Tego typu nadania zanikły w ciągu XV stulecia. Dokument ten jest jednym z pomników akcji kolonizacyjnej na prawie niemieckim, która została zapoczątkowana na Mazowszu Wschodnim w końcu XIV stulecia i doprowadziła do rozwoju ten zapóźniony w stosunku do innych ziem polskich i zniszczony wojnami z Litwą region kraju7.
Tekst dokumentu został przygotowany na podstawie wydania internetowego Metryki Mazowieckiej, dostępnego dzięki pracy Instytutu Historycznego PAN. Jest dostępna pod adresem http://agad.gov.pl/MK_3/MM3.html8 wraz ze skanami mikrofilmów i regestami dokumentów (niestety niepełnymi – dokumentu dotyczącego Wołomina w nim brak). Treść wpisu w Metryce Mazowieckiej (po łacinie, słowa wątpliwe oznaczono znakiem zapytania, słowa nieczytelne wykropkowano):
Item eodem anno Stanislao a Piwonino 10 mansos Wolin [Wolni?] dicitur circa granicies hereditate dicti Kobilka in districtus warszowiensis dux warszowiensis dedit item ius Theutonicum per octo grossorum pragensis a costrorum laboribus, omnibus vopte [?] in mil […]9, datum in Czersk civitas die sancti Martini, presentibus palatinus Stanislawum nr [notam tenetur ?]10.
Tłumaczenie:
Takoż tego roku [1421] Stanisławowi z Piwonina książę warszawski dał 10 włók zwanych Wolin [Wolni?] koło granic posiadłości zwanej Kobyłka takoż z prawem niemieckim za 8 groszy praskich za prace przy zamkach oraz […], wydane w Czersku dnia 11 listopada 1421 roku, w obecności palatyna [tj. skarbnika?] Stanisława.
- Słownik historyczno-geograficzny ziemi warszawskiej w średniowieczu, opr. A. Wolff, Kazimierz Pacuski, do druku przygotowały Marta Piber-Zbieranowska i Anna Salina, pod red. Tomasza Jurka, Warszawa 2013, s. 325. Na dokument ten zwrócił uwagę Jarosław Stryjek.
- Metryka Mazowiecka (dalej MK) księga 3, karta 73.
- Jan Tyszkiewicz, Uwagi o krajobrazie środkowego Mazowsza w średniowieczu [w:] Geografia historyczna średniowiecznej Polski, Warszawa 2003, s. 47.
- Metryka Księstwa Mazowieckiego z XV – XVI wieku, (opr.) A. Włodarski, t. I. Księga nr 333 z lat 1417 – 1429, Pomniki Prawa t. V, Warszawa 1918, s. 6.
- Metryka Księstwa Mazowieckego, op. cit. s. 5.
- MK 3, k. 207v.
- Krótkie zestawienie lokacji na Mazowszu w końcu XIV stulecia i w XV: Jan Tyszkiewicz, Kotlina Warszawska w średniowieczu i jej geografia historyczna [w:] Geografia historyczna średniowiecznej Polski, Warszawa 2003, s. 71.
- Ostatni dostęp 2014-08-24.
- Wyrażenie to zawiera dalszy ciąg formuły zwolnienia z określonych elementów prawa powszechnego, dla pisarza kancelaryjnego na tyle oczywisty, że zapisana dosyć niedbale skrótami. Niestety, nie udało mi się jej rozszyfrować.
- Formuła ta oznaczała, że za zapis czynności interesant jest dłużny (Metryka Księstwa Mazowieckego, op. cit. s. 8).
O autorze
