Ottokar Brzoza-Brzezina
Ottokar Brzoza-Brzezina urodził się 3 marca 1883 r. w Protiwinie w Czechach, należących wówczas do monarchii Habsburgów. Ukończył wojskową szkołę austriacką i został oficerem armii cesarsko-królewskiej. Służył w niej do 1909 r. Następnie ten Czech z pochodzenia związał się z polskim ruchem niepodległościowym w Galicji. W sierpniu 1914 r. wstąpił do Związku Strzeleckiego. Był organizatorem artylerii w legionach Polskich Józefa Piłsudskiego. W pierwszej brygadzie Legionów dowodził najpierw II dywizjonem artylerii złożonym z dwóch baterii, następnie zorganizował i dowodził 1 pułkiem artylerii I Brygady. W jej składzie walczył na froncie wschodnim przeciw Rosjanom najpierw podczas odwrotu I Brygady spod Bodzentyna koło Kielc do Krakowa, następnie w kilkudniowej morderczej bitwie pod Łowczówkiem koło Tarnowa (grudzień 1914). Brał też udział w całej kampanii podhalańskiej I Brygady, w tym w walkach pod Limanową i Marcinkowicami.
W maju 1915 r. nastąpiła wielka ofensywa wojsko austriacko-niemieckich na froncie wschodnim, zapoczątkowana przełamaniem pozycji rosyjskich pod Gorlicami. W ofensywie tej brały udział Legiony Polskie. I Brygada walczyła w krwawych bitwach pod Konarami i Kozinkiem koło Opatowa w dzisiejszym województwie tarnobrzeskim, następnie przeszła do obrony prowadząc w tym rejonie długotrwale boje pozycyjne. W czerwcu I Brygada posuwała się naprzód za wycofującymi się wojskami rosyjskimi, potem walczyła pod Tarłowem na Podlasiu i na wschód od Bugu. Na początku września została przerzucona na Wołyń, gdzie toczyła dalsze walki nad rzekami Stochód i Styr. W lipcu 1916 r. I, II MII Brygady Legionów uczestniczyły w powstrzymaniu ofensywy rosyjskiej, która przeszła do historii jako ofensywa gen. Aleksieja Brusiłowa. Szczególnie duże straty Legiony poniosły wtedy w walkach o Polską Górę i Kostiuchnówkę. Po krótkim odpoczynku, w końcu lipca Legiony walczyły koło Rudki Miryńskiej nad Stochodem.
We wszystkich tych walkach brał udział Ottokar Brzoza-Brzezina. Dał się w nich poznać jako doskonały artylerzysta, stopniowo awansował. Zaczął służbę w Legionach jako kapitan, w 1916 r. był już pułkownikiem. Wszedł do Rady Pułkowników legionowych, utworzonej 14 lutego 1916 r. Obok tak znanych dowódców, jak Władysław Belina Prażmowski, Józef Haller, Marian Żegota Januszajtis, Edward Rydz-Śmigły, Kazimierz Sosnkowski i Bolesław Roja należał do najbliższych wojskowych współpracowników Józefa Piłsudskiego.
W lipcu 1917 r. nastąpił tzw. kryzys przysięgowy. Stanowił on punkt zwrotny w stosunku Józefa Piłsudskiego do mocarstw centralnych i stosunku okupantów niemiecko-austriackich do Legionów. Wódz Legionów zerwał wówczas z państwami centralnymi i polecił żołnierzom odmówić złożenia przysięgi na wierność Niemcom i Austro-Węgrom. Ogromna większość legionistów z I i III Brygady wypowiedziała wtedy posłuszeństwo okupantom, w rezultacie czego Piłsudski został uwięziony przez Niemców w Magdeburgu, a Legiony Polskie rozwiązane. Brzoza-Brzezina także odmówił złożenia przysięgi. Ponieważ był poddanym Habsburgów, został przemocą wcielony w szeregi armii austriackiej. W jej składzie walczył do końca pierwszej wojny światowej (11 listopada 1918).
Natychmiast po odzyskaniu niepodległości przez Polskę zgłosił się do nowopowstającej armii II Rzeczypospolitej. Od listopada 1918 do czerwca 1919 r. był dowódcą Okręgu Podhalańskiego w Nowym Targu. Organizował tu wojsko, szkolił je, pomagał w tworzeniu administracji polskiej. 1 czerwca 1919 r. uzyskał nominację na pułkownika Wojska Polskiego, wkrótce został przeniesiony do Departamentu Artylerii w Ministerstwie Spraw Wojskowych i zajął się organizowaniem i szkoleniem młodej polskiej artylerii. Niebawem został dowódcą 1 pułku artylerii polowej, a w lipcu 1920 r. – dowódcą 6 dywizji piechoty. Na jej czele wziął udział w wojnie polskobolszewickiej. Walczył m.in. w sławnej bitwie pod Brodami (29 lipca – 3 sierpnia 1920), w której 2 armia polska gen. Kazimierza Raszewskiego zwycięsko odparła sławną Pierwszą Konną Budionnego. Dowodzona przez Brzozę-Brzezinę 6 dywizja walcząc z przeważającymi siłami kawalerii bolszewickiej utrzymała teren, chociaż poniosła ciężkie straty.
Po wojnie Brzoza-Brzezina został szefem uzbrojenia i artylerii Dowództwa Okręgu Korpusu nr VIII w Toruniu. W sierpniu 1927 r. przeszedł w stan spoczynku. Nabył wtedy majątek ziemski na terenie dzisiejszej Zielonki Bankowej, zbudował dom i tu zamieszkał. Spokojny byt ziemianina nie trwał jednak długo. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. Ottokar Brzoza-Brzezina wstąpił w szeregi obrońców Polski. Najpierw zorganizował zgrupowanie „Brzoza”, złożone z rozbitych przez Niemców oddziałów, przekształcone następnie w 50 dywizję piechoty rezerwowej wcieloną do składu Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”, dowodzonej przez gen. Franciszka Kleeberga. Dywizja składała się tylko z 5 batalionów piechoty, 3 baterii dział i 3 samolotów. Grupa „Polesie” cofała się przed Sowietami w kierunku Warszawy, idąc jej z pomocą. Po drodze, 29 września, batalion z dywizji Brzozy-Brzeziny starł się z oddziałem sowieckim, który po krótkiej walce został odpędzony. SGO „Polesie” dotarła w okolice Kocka, gdzie 2-5 października stoczyła ostatnią w kampanii wrześniowej bitwę z Niemcami. 50 DP płk. Brzozy-Brzeziny zaatakowała koło wsi Poznań i Charlejów 13 niemiecką dywizję zmotoryzowaną i zmusiła ją do przejścia do obrony. Cała bitwa pod Kockiem skończyła się sukcesem Polaków, jednak napływ nowych sil niemieckich i wyczerpywanie amunicji, a także upadek Warszawy zmusiły gen. Kleeberga do kapitulacji. Dalsze losy płk. Brzozy-Brzeziny są niejasne. Według mieszkańców Zielonki badających przeszłość swej miejscowości pułkownik uniknął niewoli i wrócił do Zielonki, gdzie organizował podziemny ruch oporu ZWZ-AK, prowadził działalność wywiadowczą informując m.in. o koncentracji wojsk niemieckich przeciw ZSRR w 1941 r., a potem rozpracowując Niemców na przyczółku warecko-magnuszewskim podczas walk z armią czerwoną w 1944 r. Tymczasem w dokumentach AK i opracowaniach dotyczących Okręgu Warszawskiego AK nie ma o tym najmniejszej wzmianki. Nazwisko Brzozy-Brzeziny nie figuruje w żadnym wykazie biograficznym podziemia. Autorzy opracowania „Generałowie Polski Niepodległej”, Tadeusz Kryska-Kryski i Stanisław Żurakowski w krótkim biogramie Brzozy-Brzeziny podają, że lata wojny spędził w niewoli niemieckiej. Może wyjaśni tę sprawę któryś z badaczy dziejów Zielonki dysponujący odpowiednimi dokumentami lub świadkami działalności pułkownika w podziemiu?
Po wojnie płk. Brzoza-Brzezina wrócił do Zielonki. Jego majątek władze PRL rozparcelowały na działki. Dzisiaj stoją na nich wille przy stacji PKP Zielonka Bankowa. Dom pułkownika pozostał. Tu mieszkał do końca życia bohater z Zielonki. Zmarł 30 lipca 1968 r. Pochowany został na cmentarzu bródnowskim w Warszawie. Pośmiertnie, 15 lutego 1969 r. został awansowany na generała brygady. Za walki o niepodległość Polski otrzymał Krzyż Virtuti Militari i czterokrotnie Krzyż Walecznych.
Wieści Podwarszawskie
R.5, 1995 nr 25 (227)
O autorze
