Wzmiankowane po raz pierwszy w źródłach historycznych w XVI wieku Ząbki, zwane wówczas Ząbkowską Wolą, stanowiły wieś królewską, dzierżawioną w 1565 r. przez chorążego liwskiego, Bartłomieja Zaliwskiego. Mieszkało tu wówczas 15 kmieci, cała ludność mogła więc liczyć około 90 osób. Przez następne wieki Ząbki były nadal małą wioską zagubioną wśród lasów. W 1827 r. stanowiły własność rodziny Platerów. Miały wówczas 36 budynków i 206 mieszkańców. W pobliskiej Drewnicy znajdowały się koszary jazdy kozackiej strzegącej władz zaborczych. W 1831 r. Ząbki były areną bitw y z Rosjanami, stanowiącej fragment wielkiej bitw y Powstania Listopadowego pod Grochowem. Drewniane domki wieśniaków srodze wówczas ucierpiały, tak od pożaru, jak i grabieży wojska.
Pierwsze oznaki postępu miały miejsce w połowie XIX w. Najpierw zbudowano tu drewnianą szkołę z dwiema izbami lekcyjnymi i mieszkaniem kierownika. Budynek ten stoi do dziś obok szkoły podstawowej nr 1. Gdy w 1955 r., jako młody absolwent Uniwersytetu Warszawskiego obejmowałem w Ząbkach pierwszą pracę w charakterze nauczyciela historii, znajdował się tu sekretariat szkoły i mieszkanie kierownika, Tadeusza Smyki.
W 1862 r. powstała linia kolejowa Warszawa-Petersbug. Ząbki otrzymały niebawem stację kolejową, co wpłynęło na ich rozwój. Do tego rozwoju przyczyniła się też znacznie cegielnia, założona w końcu XIX w. przez hrabiego Platera. W tym okresie powstała też na terenie Drewnicy szkoła leśnictwa. Ząbki osiągnęły wówczas już znaczny rozwój – w latach 80-tych XIX w. liczyły 600 mieszkańców, prawie pięciokrotnie więcej niż Wołomin.
Największe zmiany zaczęły się jednak dopiero na początku XX wieku. Po wycofaniu z koszar jazdy kozackiej budynek przekształcił się na szpital dla nerwowo chorych, uruchomiony w 1903 r. Kolejny właściciel Ząbek, Roniker, przeprowadził w tym czasie parcelację swych gruntów, dając początek dzielnicy „Miasto Ogród Ząbki”. Stanowiły je murowane domki kryte dachówką, otoczone ogródkami. Materiału na budowę tego osiedla dostarczały już dwie cegielnie ząbkowskie. Dziedzic ten zapoczątkował również kanalizację oraz elektryfikację miejscowości. Dzięki temu znaczna część ząbkowian znalazła pracę poza rolnictwem, stanowiącym dotąd prawie jedyne zajęcie ludności. Mimo postępu, większość domów to były nadal drewniane chałupy kryte strzechą lub gontem.
Przez długie lata Ząbki należały administracyjnie do gminy Wawer, religijnie – do parafii św. Floriana na Pradze. Ponieważ odległość do tego kościoła była zbyt duża, ząbkowianie w 1916 r. przystąpili do budowy własnego kościoła drewnianego, ukończonego w 1919 r. W tym samym roku utworzono parafię Ząbki. Należały do niej też Rembertów (do 1926), Zacisze (do 1948) i Kawęczyn do toru kolejowego. Następny kościół, już murowany, zaczęto budować w 1935 r. Ukończono go dopiero na początku lat 70-tych.
Pierwsza wojna światowa szczęśliwie ominęła Ząbki. Po odzyskaniu niepodległości osada rozwijała się w dość szybkim tempie. W 1925 r. powstała miejscowa Ochotnicza Straż Pożarna (inicjatorami jej założenia byli Kazimierz Książek, Wacław Sasin, Antoni Flisowski, Aleksander Sobolewski, Teofil Trąbiński), w 1927 – klub sportowy „Ząbkovia”, w 1934 r. placówka pocztowa. W 1930 r. liczące już ponad 2 tys. mieszkańców Ząbki zostają przyłączone do gminy Marki, oddalonej o 5 km. Stanowią nadal wieś, ale rolnictwo przestaje być już podstawowym zajęciem ludności. Znaczna część ząbkowian dojeżdża do pracy w Warszawie, sporo zajmuje się budownictwem i usługami. Miejscowość ma walory letniskowe, dlatego wielu prominentów ze świata polityki, a także ludzi kultury buduje tu swoje wille. W 1935 r. doprowadzono do Ząbek elektryczność z Jabłonny, ale tylko do części domów.
Przed II wojną światową Ząbki liczyły już 3 tysiące mieszkańców. Dlatego stara szkoła, a także kilka izb wynajętych na terenie miejscowości, nie wystarczały już na potrzeby oświaty. Powstał więc komitet budowy szkoły, który przystąpił do zbiórki materiałów i pieniędzy. W 1939 r. wzniesiono mury parteru i pierwszego piętra oraz oddano do użytku pierwszą izbę lekcyjną. Nowy budynek, zaplanowany na 12 izb lekcyjnych, salę gimnastyczną i kilka innych pomieszczeń, stanął obok starej szkoły drewnianej. Jego budowę przerwał wybuch wojny.
We wrześniu 1939 r. nad Ząbkami toczyły się walki powietrzne stanowiące fragment bitw y lotniczej o Warszawę. 14 września Niemcy zajęli miejscowość. Zaczęły się lata terroru, łapanek, egzekucji, zsyłek do obozów koncentracyjnych. W osadzie powstał niebawem ruch oporu. Istniała też organizacja Armii Krajowej, silna była PPR i Gwardia Ludowa (potem AL). 22 kwietnia 1943 r. Niemcy aresztowali w Ząbkach 50 osób oskarżonych o przynależność do PPR. Był to rezultat zdrady. Niebawem kilku konfidentów zostało zlikwidowanych przez GL. Mimo bolesnych strat Armia Ludowa dokonała szeregu udanych akcji przeciw okupantowi. Najbardziej z nich znana, na fabrykę Briggsa w Markach mieszczącej m.in. niemiecki magazyn broni, miała miejsce w nocy z 22 na 23 maja 1944 r. W ręce gwardzistów wpadło wtedy ponad 200 sztuk broni, w większości wymagającej naprawy, i 17 tys. sztuk amunicji. Akcja ta stanowiła odpowiedź na wielką obławę przeprowadzoną w Ząbkach 22 kwietnia siłami prawie 290 żołnierzy i żandarmów. Zginęło wówczas 17 mieszkańców Ząbek, w tym 7 członków PPR (m.in. trzej bracia Melakowie). Natomiast oddział AK z Ząbek wziął niebawem udział w akcji „Burza”. W sierpniu 1944 r. Niemcy wysiedlili ludność Ząbek na zachód. 13 września po ciężkich walkach armia radziecka wyzwoliła opustoszałą osadę. Do 17 stycznia 1945 r. znajdowała się już ona tuż za linią frontu, który znajdował się nad Wisłą.
Dopiero po wyzwoleniu Warszawy sytuacja unormowała się, do Ząbek powróciło życie. Ale warunki jego były nadzwyczaj ciężkie. Dużo domów było zniszczonych lub splądrowanych, linie telefoniczne i sieć elektryczna – zerwane, tory kolejowe – zniszczone, ulice zryte pociskami. W dodatku w osadzie gnieździło się mnóstwo uchodźców z całkowicie zniszczonego pobliskiego Annopola. Stopniowo jednak wracali do osady rodowici ząbkowianie rozproszeni przez wojnę, przystępowano do niezbędnych napraw domów i ulic, torów kolejowych, odbudowywano sieć elektryczną. Ząbki wchodziły w okres powojenny.
Wieści Podwarszawskie
R.3, 1993 nr 15 (115)
O autorze
