Nowoczesny system bankowy powstał na ziemiach polskich w XIX wieku wraz z rozwojem kapitalizmu. Zapoczątkował go książę Ksawery Drucki-Lubecki, minister skarbu rządu Królestwa Polskiego, który w 1828 r. założył Bank Polski z siedzibą w Warszawie (przy placu Bankowym, gdzie do dziś stoi jego siedziba). Bank ten inwestował przedsięwzięcia przemysłowe podejmowane przez rząd polski. Stopniowo banki powstały też w zaborze pruskim i austriackim. W Galicji po 1890 r. zaczęto też organizować tzw. kasy Stefczyka (od nazwiska założyciela, działacza ludowego i ekonomisty). Po odzyskaniu niepodległości kasy te powstały w całej Polsce- Działały na wsiach, obejmowały niewielki teren. Ich członkowie dobrze się znali, mieli do siebie zaufanie. Udziały członkowskie były niewielkie, niskie też były odsetki od pożyczek. Mogli więc z nich korzystać nawet niezbyt zamożni chłopi.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę instytucje kredytowe przeżywały zrazu kryzys związany z hiperinflacją i gwałtownym spadkiem wartości marki polskiej. Dopiero reforma finansowa premiera Władysława Grabskiego w 1924 r. doprowadziła do stabilizacji. W obiegu pojawił się silny złoty polski, mający pokrycie w złocie i wymienialny na całym świecie. W kraju wzrosła wtedy liczby komunalnych kas oszczędności, spółdzielni kredytowych i innych instytucji obsługujących małe i średnie przedsiębiorstwa, zakłady rzemieślnicze i gospodarstwa chłopskie.
Potrzeba takich placówek pojawiła się także w Wołominie, który po 1921 r. szybko się rozwijał i w 1924 r. osiągnął już liczbę 14 tys. mieszkańców. W mieście działało wówczas 11 dużych zakładów przemysłowych, kilkaset warsztatów rzemieślniczych, powstały pierwsze cechy. Jesienią 1924 r. powstała w Wołominie Kasa Spółdzielcza z nieograniczoną odpowiedzialnością, obejmująca statutowo teren całego powiatu radzymińskiego. Organizacyjnie wchodziła w skład Związku Spółdzielni Polskich. Prezesem Rady Nadzorczej został burmistrz inż. Mieczysław Czajkowski, prezesem Zarządu – mecenas Antoni Kępiński, skarbnikiem – przemysłowiec żydowski Szymon Donde. Niebawem Kasa Spółdzielcza stała się prawdopodobnie miejscem rozgrywek partyjnych, co negatywnie odbiło się na stanie jej finansów. W 1928 r. Kasa miała straty sięgające kilku tysięcy złotych, groziła jej upadłość. Uzdrowieniem sytuacji zajął się nowy zarząd, a dziedzic Stefan Nasfeter wniósł do niej ogromny wtedy wkład 20 tys. zł (średnia płaca miesięczna wynosiła 120 zł). Uzyskał też dla Kasy dużą pożyczkę w Państwowym Banku Rolnym.
W 1930 r. Kasa Spółdzielcza została przekształcona w Bank Spółdzielczy. Prezesem Rady Nadzorczej został producent słodyczy i cukierków Bronisław Lipski, prezesem Zarządu – Mieczysław Czajkowski, jego zastępcą – Antoni Kępiński. Natomiast urażony pominięciem swej osoby Nasfeter wycofał swe udziały. Niebawem Bank Spółdzielczy znowu zanotował duże straty. W rezultacie w 1932 r. musiał ogłosić swą upadłość.
W 1929 r. powstała też w Wołominie Bezprocentowa Kasa Żydowska z kapitałem zakładowym 12 tys. zł. Udzielała krótkoterminowych pożyczek rzemieślnikom i kupcom żydowskim. W pierwszym kwartale 1933 r. wykryto w niej poważne nadużycia finansowe popełnione przez Radę Nadzorczą. Również Kasa Żydowska zbankrutowała.
Miejsce Banku Spółdzielczego zajęła tymczasem 1 grudnia 1934 r. Komunalna Kasa Oszczędności Powiatu Radzymińskiego, która powstała 5 lat wcześniej w Radzyminie. Po przeniesieniu jej siedziby do bardziej prężnego Wołomina obroty Komunalnej Kasy Oszczędności znacznie wzrosły. Instytucja przetrwała do wybuchu II wojny światowej.
Początek obecnemu Spółdzielczemu Bankowi Rzemiosła i Rolnictwa została utworzona w grudniu 1926 r. z inicjatywy proboszcza Jana Golędzinowskiego Kasa Rzemieślnicza. Na zebraniu w Katolickim Domu Ludowym z udziałem kilkudziesięciu zainteresowanych kupców i rzemieślników uchwalono statut i program działania. Siedziba Kasy Rzemieślniczej mieściła się najpierw przy ul. Kościelnej 16, następnie przy ul. Długiej (dziś Legionów) 8. Udział członkowski wynosił 50 zł płatnych w ratach. Pierwszym prezesem Zarządu został ks. Golędzinowski, następnym – Jan Andrycki z Wołomina.
W 1930 r. firma zmieniła nazwę na Powszechna Kasa Pożyczkowa, Spółdzielnia z ograniczoną odpowiedzialnością. W skład Zarządu zostali wybrani mieszkańcy Wołomina: Bronisław Wróblewski i Teofil Grzesiak. Po roku Wróblewski ustąpił, jego miejsce zajął Władysław Wilicki z Wołomina. Powszechna Kasa Pożyczkowa rozwijała się powoli, ale systematycznie. W listopadzie 1935 r. miała 267 członków, dwa lata później – 345. Należeli do niej ludzie z różnych środowisk, jak na przykład zecer Edward Biskupski z ul. Nowej 4, szlifierz Stanisław Wojakowski z ul. Kościelnej 19, rzeźniczka Janina Meske z ul. Lipińskiej 48, woźny Jan Dobrzyniecki z ul. Błotnej 2, ogrodnik Michał Strójwąs ze Sławka czy handlowiec Bronisław Dołowy z ul. Pierackiego 21. Należeli do Kasy nawet analfabeci. Odpowiedni przepis postanawiał, że krzyżówki złożone na dokumencie zamiast podpisu musi poświadczyć sąd, notariusz lub wójt czy burmistrz.
W pobliżu Wołomina, w Turzu i Poświętnem, w 1927 r. powstała Kasa Stefczyka. Jako jedni z pierwszych wstąpili do niej Feliks Jachacy, rolnik z Rojkowa, oraz Bolesław Kielczyk i Franciszek Marszał, rolnicy z Turza. W skład Zarządu Kasy weszli wtedy Franciszek Kominek, działacz ludowy, późniejszy przedstawiciel Delegata Rządu na Kraj na powiat radzymiński w okresie okupacji niemieckiej, a także J. Banaszek.
W 1939 r., w momencie wybuchu wojny, w skład Zarządu Powszechnej Kasy Pożyczkowej w Wołominie wchodzili: prezes Stanisław Janowski, wiceprezes – Antoni Wróblewski, skarbnik – Teofil Grzesiak. Funkcje te pełnili społecznie. W tymże 1939 r. Zarząd Kasy przyznał kilkadziesiąt pożyczek członkom Spółdzielni w wysokości 110-200zł. Po wybuchu wojny działalność Kasy została zawieszona.
Wieści Podwarszawskie
R.6, 1996 nr 20 (274)
O autorze
