Okolice Jadowa, rok 1808
Jadów należy do starych miejscowości naszego regionu. Wzmiankowany po raz pierwszy w źródłach w pierwszej połowie XV wieku, stanowił osadę położoną wśród Puszczy Jadowskiej i Obrębskiej. Był wówczas własnością książąt mazowieckich. Rozwinął się dość szybko, bowiem już od 1468 r. był tu kościół drewniany, powstała parafia. Oficjalnie kościół parafialny został erygowany w 1473 r. jako fundacja księcia Bolesława V. Według lustracji z 1565 r. Jadów stanowił wieś królewską, należącą do starostwa kamienieckiego (od Kamieńczyka koło Wyszkowa). Następnie znalazł się w starostwie różańskim (od miejscowości Różan w byłym województwie ostrołęckim).
Przed 1660 r. w Jadowie powstało starostwo niegrodowe. Oznaczało to, że jego starosta nie sprawuje władzy sądowniczej nad miejscową ludnością, a jest jedynie zarządcą dóbr królewskich odpowiedzialnym za ich stan gospodarczy. Starosta taki otrzymywał znaczny dochód, m.in. dziesiątą część wpływów pieniężnych (praktycznie znacznie więcej), co trzeci snop zboża ze zbiorów, co dziesiątą rybę po spuszczeniu wody ze stawów, prowizje od dziewcząt wychodzących za mąż za chłopaka z innej wsi i przenoszących się na nowe miejsce. Starostwo jadowskie obejmowało wsie: Jadów, zwany wtedy Jadowo, Borzymy, Zawieścichy i Wójty zwane też Zawady.
W połowie XVIII w. starostą jadowskim był Kazimierz Kuczyński (1707 – zm. przed 1763), piastujący również godności podstolego podlaskiego, chorążego bielskiego i zapewne podkomorzego bielskiego. Był on elektorem króla Stanisława Leszczyńskiego, a następnie Augusta III Sasa z rodu Wettynów. Jego następcą na starostwie został jeden z synów, Józef lub Joachim. W 1771 r. ze starostwa jadowskiego wpłacał on do skarbu państwa 1156 zł kwarty (tj. czwartą część dochodów z majątku, przeznaczonych na utrzymanie wojska) i 162 zł hiberny (tj. opłaty na wyżywienie wojska). Z danych tych wynika, że starostwo było dosyć dochodowe. W tym czasie (1768) w Jadowie powstał drugi kościół drewniany, wzniesiony na miejsce poprzedniego, zniszczonego przez „starość”.
W 1773 r. sejm nadał Jadów na własność generałowi Karolowi Skarbkowi Malczewskiemu (1720-1805), późniejszemu dowódcy dywizji wielkopolskiej. Decyzja ta wywołała spór z Kuczyńskim, który nie chciał oddać wsi. Ostatecznie jednak Kuczyński musiał ustąpić. W 1829 r. Andrzej Zamoyski, prezes Senatu Królestwa Polskiego, prezes Towarzystwa Rolniczego, członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, protektor oświaty i kultury, pionier postępu gospodarczego w rolnictwie, przekazał rządowi twierdzę i miasto Zamość. W zamian otrzymał klucz jadowski obejmujący wsie: Jadów, Sulejów, Zawiszyn i Podłęż. Dziedzic ten był panem ogromnych włości, m.in. Ordynacji Zamojskiej, obejmującej 3737 km2 powierzchni, klucza ręczajskiego (Ręczaje pod Wołominem i 10 innych wsi), Włodawy i Pałacu Błękitnego. Po nim dobra jadowskie odziedziczył drugi syn, także Andrzej, wybitny działacz Towarzystwa Rolniczego, pionier postępu gospodarczego, przywódca umiarkowanego obozu białych podczas Powstania Styczniowego.
Obaj ci Andrzeje dali początek linii rodu Zamoyskich na Jadowie i Ręczajach. Andrzej II Zamoyski oczynszował chłopów w swoich dobrach, tj. zamienił im pańszczyznę na czynsz pieniężny, co zmobilizowało wieśniaków do wydajniejszej pracy. W 1823 r. założył w Jadowie fabryczki sukna,
papieru, perkaliów, podniósł wieś do rangi miasteczka. Jadów był jednak małą miejscowością – w 1827 r. miał tylko 54 domy i 437 mieszkańców.
Podczas Powstania Listopadowego 1831 r. gdy przez Jadów maszerowały walczące ze sobą wojska polskie i rosyjskie, miejscowość mocno ucierpiała. Miejscowe zakłady przemysłowe zbankrutowały. Niezrażony tym Andrzej II Zamoyski w 1861 r. zbudował tu fabryczki wyrobów miedzianych, bawełnianych, płótna i naczyń. W Jadowie dziedzic zorganizował wzorowy folwark, pełen bydła rasowego i stawów rybnych. Grupa studentów Instytutu Agronomicznego z Warszawy, która w 1849 r. odwiedziła Jadów, podziwiała na folwarku Zamoyskiego nowoczesne pługi angielskie orzące bruzdy pod uprawę ziemniaków, młocarnie, sieczkarnie, siewniki i inne narzędzia rolnicze, produkowane w większości w fabryce ordynata w Zwierzyńcu.
Kres pomyślności Jadowa przyniosło Powstanie Styczniowe. W marcu 1863 r. w pobliżu miasteczka miały miejsce dwie potyczki oddziału naczelnika powiatu stanisławowskiego Józefa Jankowskiego z Rosjanami. Oddział powstańczy zlikwidował najpierw pikietę rosyjską, następnie odparł atak dwóch rot piechoty i zapadł w pobliskich lasach. 15 lipca Rosjanie znowu mieli niepowodzenie w starciu z powstańcami koło Jadowa. Wreszcie 27 listopada oddział polski rozbił tu grupę kozaków i huzarów rosyjskich, którzy powrócili do Warszawy wynędzniali, pozbawieni niemal broni, wioząc na 30 podwodach rannych i chorych.
Działania zbrojne spustoszyły Jadów. Upadły fabryczki, dobra Zamoyskich w odwecie za ich udział w powstaniu zostały skonfiskowane i podzielone między chłopów. Pozostał ź nich tylko folwark. W 1869 r. Jadów utracił prawa miejskie. Przed powstaniem, w 1861 r. liczył 58 domów, w tym 11 murowanych. Mieszkało w nich 847 osób, w tym 367 Żydów, sprowadzonych do Jadowa w okresie rządów Zamoyskich. Ożywili oni znacznie miejscowe rzemiosło i handel. Po powstaniu ludność Jadow a zmalała. Ożywienie zaczęło się dopiero w latach osiemdziesiątych XIX w. W 1882-1886 r. architekt J.P. Dziekoński w zniósł w miasteczku istniejący do dzisiaj murowany kościół, wokół rynku powstało szereg nowych, murowanych domów. Parafia należała wówczas do dekanatu radzymińskiego (dawniej do stanisławowskiego), gmina Jadów miała własny urząd, sąd i szkołę elementarną. Zamieszkiwało ją 4578 osób. W skład gminy wchodziły 43 wsie i osady. Były wśród nich spore miejscowości, jak Zawiszyn (33 domy), Sitne (53), Sulejów (39), Starowoła (33), Myszadła (55), Krawcowizna (28), Gwizdały (47). Niektóre z osad, jak Łubie czy Lasków, miały zaledwie po jednej lub dwie chałupy. Ruchliwe dzisiaj letniskowe Urle miały zaledwie 7 domów. Ocalała część dóbr Zamoyskich obejmowała folwark Jadów, Sulejów, Nowinki, Podłęż i Zawiszyn.
Po Andrzeju II linię jadowską i ręczajską kontynuowali synowie: Władysław, Jan – uczestnik powstania 1863 r., Andrzej i Zdzisław. Ten ostatni (zm. 1925) miał sześć córek i jednego syna, zmarłego w dzieciństwie. Linia Zamoyskich więc wygasła. Dobra po nich przejął Eryk Kurnatowski, żonaty ze Zdzisławą, córką Zdzisława. Majątek ten przetrwał aż do 1944 r., gdy władze PRL przeprowadziły reformę rolną. Wybitnym mieszkańcem Jadow a był lekarz Leon Bokiewicz (zm. 1872), ówczesny ,Judym „, społecznik i badacz regionu. Zawdzięczamy mu bezcenny „Opis powiatu radzymińskiego”, istne kompedium wiedzy o naszym regionie w tamtych czasach. W 1889 r. urodził się w Jadowie Gustaw Orlicz-Dreszer, jeden z czołowych później generałów II Rzeczypospolitej, legionista i bliski współpracownik marszałka Józefa Piłsudskiego. W późniejszych czasach, w okresie II Rzeczypospolitej i II wojny światowej, drugim zasłużonym lekarzem „Judymem” był dr Ludwik Wiśniewski.
Na późniejszych dziejach Jadow a zadecydował brak dostępu do linii kolejowej, przebiegającej 3 km od dzisiejszej wsi, siedziby gminy. Współczesny Jadów ma zaledwie 1,3 tys. mieszkańców. Wiele młodzieży przenosi się stąd na inny teren, nie widząc perspektyw w pozbawionej znaczniejszych zakładów pracy miejscowości.
Wieści Podwarszawskie
R.8, 1998 nr 44 (400)
O autorze
