Kościół w Radzyminie
Wbrew panującej na ogół opinii, że nasz region pozbawiony jest starych zabytków przeszłości, możemy stwierdzić iż jest inaczej. Za przykład mogą posłużyć Radzymin, Kobyłka, Karczew i Otwock Stary.
W Radzyminie do cennych zabytków zalicza się kościół pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego fundacji księżny Eleonory Czartoryskiej, dziedziczki i dobrodziejki miasta. W zniesiony w latach 1773-1780 zapewne według projektu Jana Chrystiana Kamsetzera (1753-1795) pierwotnie był klasycystyczną budowlą jednonawową. Prawdopodobny jego twórca pochodził z Drezna związanego w tedy z Warszawą unią polsko-saską pod panowaniem Augusta III Wettyna. Już jako 13-letni chłopiec rysował cenne szkice pod tytułem „Jan III Sobieski pod Wiedniem „. Po ukończeniu Akademii Sztuk Pięknych w Dreźnie, w 1773 r. w stąpił na służbę króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Początkowo pracował pod kierunkiem znanego mistrza Jakuba Fontany, po jego śmierci (1773) – pod zwierzchnictwem innego artysty, Dominika Merliniego. W 1776 r. mianowany architektem budowli królewskich na koszt Stanisława Augusta odbył podróże artystyczne do Grecji, Turcji, Włoch, Francji i Anglii. Kamsetzer propagował klasyczne formy w architekturze pałacowej i w zdobnictwie wnętrz. Był m.in. autorem wystroju Sali Balowej pałacu w Łazienkach na Wodzie, teatru Na Wyspie w Łazienkach, Starej Kordegardy w Łazienkach, Pałacu Raczyńskich przy ul. Długiej i Pałacu Tyszkiewiczów przy Krakowskim Przedmieściu w Warszawie, wraz z Merlinim przebudował Zamek Królewski w Warszawie. Budował też na prowincji, m.in. kościół w Petrykozach na Kielecczyźnie i pałac w Siernilach w poznańskim.
Zawierucha polityczna w Polsce spowodowana rozbiorami, a także wzmagająca się choroba osłabiły działalność Komsetzera. Wziął udział w Powstaniu Kościuszkowskim 1794 r. służąc jako kapitan w kompanii pionierów, w rok później zmarł w Warszawie, w opuszczeniu i nędzy.
Kościół w Radzyminie był prawdopodobnie jego pierwszą budowlą w zniesioną w Polsce. Konsekrowany w 1781 r., kilkakrotnie później był remontowany (1823, 1846, 1857). Dzisiejszy jego kształt pochodzi z lat 1897-1919, gdy został przebudowany i powiększony według projektu inżyniera architekta Konstantego Wojciechowskiego. Dobudował on do pierwotnej jednonawowej świątyni dwie nawy boczne, prezbiterium, kaplicę, zakrystię, dwie wieże frontowe, przysklepił też nawę główną.
Kościół w Radzyminie posiada kilka cennych zabytków: obraz Świętej Rodziny w raz z św. Janem Chrzcicielem z końca XVIII wieku, obraz św. Eleonory, patronki księżnej Czartoryskiej, portret prymasa Michała Poniatowskiego, brata króla, z końca XVIII wieku, portret biskupa płockiego i księcia mazowieckiego Kazimierza (który erygował parafię w Radzyminie w 1473 r.) z pierwszej połowy XIX wieku. Ponadto w kościele znajdują się barokowe rzeźby św. Jana Nepomucena i św. Kingi z drugiej połowy XVIII wieku, monstrancja późnogotycka z XVI wieku, relikwiarz kłasycystyczny z około 1800 r. oraz ornaty i kapy z XVIII wieku.
W archiwum parafialnym zachował się akt erekcyjny parafii z 1473 r., odpisy dokumentów parafii i miasta z XV-XVIII wieku i księgi metrykalne od 1723 r.
Obok kościoła wznosi się zabytkowa, klasycystyczna dzwonnica w zniesiona w latach 1773-1780. Jej pierwotny wygląd zmieniły nieco remonty przeprowadzone w końcu XIX i XX wieku. Dzwony ufundowała księżna Eleonora Czartoryska. Odlał je w 1781 r. znany ludwisarz warszawski Jan Zachariasz Neuberdt.
Innym obiektem zabytkowym Radzymina jest szkoła w zniesiona w latach 1843-1844 z fundacji Ministerstwa Oświaty Królestwa Polskiego dla Instytutu Nauczycieli Elementarnych, przeniesionego tu z Łowicza. Autorem budowli jest sławny Antonio Corazzi (1792-1877), architekt włoski działający w Polsce na zaproszenie rządu, przedstawiciel późnego klasycyzm u w Europie i główny twórca architektury Warszawy z pierwszej połowy XIX w. Corazzi zaprojektował m.in. Plac Bankowy i Plac Teatralny w Warszawie, Pałac Staszica, Bank Polski, Pałac Mostowskich, Teatr Wielki. Gmach Instytutu Nauczycieli w Radzyminie był jedną z jego ostatnich budowli w Polsce, po 1847 r. bowiem wyjechał do Florencji i tam już projektował do końca życia. Instytut Nauczycieli funkcjonował w Radzyminie do 1862 r., gdy został przeniesiony do Konina. Budynek po nim przejęło wojsko rosyjskie, następnie władze powiatowe po utworzeniu powiatu radzymińskiego (1867). Przez długie lata po II wojnie światowej budynek użytkowało Liceum Pedagogiczne, z którego wywodziła się większość kadry nauczycielskiej powiatu tego okresu.
Starym budynkiem jest też dawny szpital zbudowany około 1840. z fundacji ów czesnego dziedzica miasta barona Morenheima, urzędnika wielkiego księcia Konstantego znanego wszystkim z Nocy Listopadowej. Około 1870 r. szpital został przebudowany na potrzeby władz powiatowych. Po remoncie w 1955 r. mieścił się tu internat Liceum Pedagogicznego.
Po pałacu księżny Eleonory Czartoryskiej na początku XX w. zostały tylko ślady ruin. Pozbawiony opieki, niszczał on stopniowo i około 1870 r. został rozebrany. Również z parku otaczającego pałac dziedziczki Radzymina pozostały tylko nikłe resztki. Cenną pamiątką historyczną poza miastem jest kaplica na Rejentówce z barokowymi rzeźbami z XVIII wieku świętych Piotra i Pawła.
Wieści Podwarszawskie
R.7, 1997 nr 32 (337)
O autorze
