Marian Gotowiec
Bataliony Chłopskie stanowiły konspiracyjną organizację wojskową powołaną do życia we wrześniu 1940 r. przez Stronnictwo Ludowe Roch, jedną z czterech partii i stronnictw politycznych tworzących koalicyjny rząd polski na emigracji pod przewodem gen. Władysława Sikorskiego. Celem jej było prowadzenie walki z okupantem niemieckim. Do 1944 r. ich oficjalna nazwa brzmiała Straż Chłopska, kryptonim Chłostra. Nazwa BCh używana była jednak już od września 1941 r. i z biegiem czasu przyjęła się oficjalnie.
Ruch ludowy w naszym regionie miał bogate tradycje sięgające początków XX wieku. W czasach II Rzeczypospolitej Stronnictwo Ludowe miało największe w pływy w Tłuszczu, Radzyminie, Klembowie, Małopolu i Międzylesiu, jego aktywistami byli z reguły nauczyciele wiejscy. Już na przełomie 1939/40 r. powstała w regionie Chłopska Organizacja „Racławice”, kierowana przez działacza ludowego ze wsi Krusze koło Klembowa, Mariana Gotowca. W maju 1940 r. „Racławice” weszły w skład konspiracyjnego Stronnictwa Ludowego. W byłym powiecie radzymińskim kierowała nim trójka działaczy: Wincenty Koskowski z Klembowa, Franciszek Flaga z Lipki i Franciszek Kominek z Turza, późniejszy delegat rządu na powiat. SL przystąpiło do organizowania własnej siły zbrojnej. Szeregi jej rekrutowały się z ludowców z Klembowa, Kraszewa, Radzymina i Strachówki. Pierwsze jednostki BCh w powiecie powstały na przełomie lipca i sierpnia 1942 r. i weszły w skład II Okręgu (obejmującego województwo warszawskie) jak V Obwód. BCh miały ogromne trudności, zwłaszcza z kadrą oficerską, która niemal w całości w stąpiła do AK.
W powiecie tylko dwóch oficerów przedwojennych w stąpiło do BCh. Brakowało tez innych fachowców wojskowych, broni, wyszkolonych żołnierzy Mimo to szeregi rosły. Komendantem Obwodu został Marian Gotowiec, ps. „Andrzej Kruszewski”. Jego dom w Kruszu stał się głównym punktem dowodzenia. Drugim takim punktem był dom Gotowców w Ostrówku pod Klembowem. Zastępcą komendanta był Stanisław Okulski z Rozczepa, członkiem komendy – Jan Śliwa. Później Gotowiec zajął się działalnością polityczną w SL, komendantem powiatowym został więc Stanisław Okulski. W gminach komendantami byli: w Klembowie – Julian Baran (zamordowany przez Niemców w 1943 r.), następnie Jan Jachacy z Krusza, w Tłuszczu – Stanisław Ołdak z Wólki Kozłowskiej, w Radzyminie – Jan Kornacki, w Ręczajach – Jan Rozbicki. W komitetach gminnych SL przewodzili: w Klembowie Wincenty Koskowski, w Kobyłce – Franciszek Broma, w Radzyminie – Jakub Pstrzoch, w Ręczajach – Piotr Tlaga, w Tłuszczu – Piotr Koźlik z Jasienicy.
W powiecie radzymińskim Bataliony Chłopskie objęły swym zasięgiem 69% gmin. Mimo starań ludowców, nie powstały jednak w Wołominie, zdominowanym przez AK i NSZ. Początkowo działalność BCh polegała na małym sabotażu, dywersji, zbieraniu broni i amunicji, szkoleniu wojskowym i uprawianiu propagandy antyfaszystowskiej. Akcje zbrojne przeciw okupantowi podjęto dopiero w 1943 r., gdy powstał pierwszy oddział bojowy pod wodzą Mariana Gotowca, znowu oddelegowanego przez SL do BCh (Gotowiec poległ w 1945 r. nad Nysą walcząc w szeregach II Armii WP). Oddział składał się z 30 żołnierzy pochodzących z Krusza, Kraszewa, Strachówki i Rozalina. Szkolenie wojskowe odbywał w lasach pod Klembowem, broń przechowywał w domu Czesława Wyszyńskiego w Kraszewie. Do ważniejszych akcji bojowych należały:
- konfiskata dwóch platform z cukrem przy rozwidleniu dróg Helenów-Czarna w listopadzie 1943 r.
- zarekwirowanie bydła, koni i świń w majątku niemieckim w Woli Rasztowskiej wiosną 1944 r.
- akcja na posterunek niemiecki pod Klembowem 14 lipca 1944 r. przeprowadzona wspólnie z oddziałem AK „Wyboja” z Ręczaj (Stanisława Synakowskiego). Zlikwidowano czterech Niemców, zabierając im broń, amunicję i oporządzenie, wypuszczono w lasy grupę Kałmuków, służących dotąd Niemcom.
- starcie z Niemcami rekwirującymi konie we wsi Krusze 28 lipca 1944 r. Zginęło dwóch Niemców.
- zdobycie magazynu wojskowego w Dąbrówce 30 lipca 1944 r.
Podjęte w lipcu 1944 r. akcje w momencie zbliżania się frontu wschodniego dezorganizowały zaplecze okupanta, sprzyjały więc działaniom Armii Czerwonej. Ze względu na nikłe siły BCh w żadnym wypadku nie mogły jednak wpłynąć na przebieg działań wojennych na froncie. Ponadto ludowcy zlikwidowali kilku konfidentów niemieckich oraz zniszczyli szereg spisów ludności przeznaczonej na wywóz do przymusowych robót na terenie III Rzeszy. BCh w powiecie liczył kilkuset członków, miały w swym uzbrojeniu 120 karabinów, 50 pistoletów, 11 karabinów maszynowych.
W ram ach BCh działał też Ludowy Związek Kobiet i straż samorządowa. Po klęsce Armii Czerwonej w wielkiej bitwie pancernej pod Wołominem i Radzyminem ludowcy ukryli wielu żołnierzy radzieckich. M.in. Czesław Wyszyński z Kraszewa przechowywał w swym domu 8 oficerów radzieckich. W ramach akcji scalania podziemia polskiego znaczna część oddziałów BCh została w cielona do AK. Ponieważ relacje ludowców z naszego regionu milczą na ten temat, zapewne BCh na terenie powiatu aż do końca okupacji działały samodzielnie.
Wieści Podwarszawskie
R.6, 1996 nr 27 (281) (7 VII)
O autorze
