Wybuch I wojny światowej zaktywizował ludowców w Królestwie Polskim. Po zwycięstwach niemieckich na froncie wschodnim i zajęciu ziem zaboru rosyjskiego przez Wehrmacht, w grudniu 1915 r. trzy organizacje chłopskie: Związek Ludu Polskiego, Związek Chłopski i zalążek Stronnictwa Ludowego w postaci „zaraniarzy” połączyły się w Polskie Stronnictwo Ludowe Wyzwolenie (od nazwy pisma „Wyzwolenie” wydawanego w czasach okupacji niemieckiej). Pragnący sobie zjednać Polaków okupant nie przeszkadzał ludowcom w działalności. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę PSL Wyzwolenie bierze udział w pierwszych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1919 r. Głoszony wówczas program niepodległości państwa o ustroju demokratyczno-ludowym, należy do partii lewicowych. Uzyskuje wielki sukces zdobywając 22% głosów i drugie miejsce po Narodowej Demokracji w byłym zaborze rosyjskim. W okręgach wyborczych Mińsk Mazowiecki, Radzymin i Pułtusk PSL zdobyło trzy mandaty poselskie.
Jednym z posłów został Stanisław Kielak z Chrzęsnego. PSL zdobyła głosy na wsi, w samym Wołominie na jej listę padł tylko 1 głos. Niebawem jednak doszło w PSL Wyzwolenie do rozbicia. Stanisław Kielak i spora grupa działaczy przeszła do konkurencyjnego PSL Piast, mającego bardziej prawicowy charakter. W rezultacie rozłamu PSL Wyzwolenie w wyborach do Sejmu w 1922 r. nie zdobyła na naszym terenie ani jednego mandatu, podobnie zresztą jak i Piast. Na rozbiciu PSL skorzystała Endecja, która zdobyła tu trzy mandaty. Jednym z posłów z ramienia Narodowej Demokracji był lekarz społecznik z Jadowa, Ludwik Wiśniewski.
W powiacie radzymińskim przeważały drobne gospodarstwa chłopskie mające liche gleby. Bieda mocno tu dokuczała, dlatego chłopi byli podatni na radykalne hasła społeczne głoszone przez PSL Wyzwolenie. Prezesami jego w powiacie byli kolejno: Stanisław Kielak, Franciszek Broma z Kobyłki, Franciszek Kominek z Turza, Aleksander Rowicki z Tułu, Bolesław Koskowski z Klembowa, Kocon z Warszawy i Jan Prusak z Rozalina. Po 1928 r. PSL Wyzwolenie w naszym regionie okrzepło i rozrosło się liczebnie. Wtedy to, 7 listopada 1928 r., w dziesiątą rocznicę powstania rządu ludowego w Lublinie, odbył się wielki wiec Wyzwolenia w domu ludowym w Tłuszczu z udziałem około 300 osób. Wzięli w nim udział wybitni działacze: Kazimierz Bagiński, Stanisław Thugutt i poseł na Sejm z regionu, Jan Nosek (wybrany w 1928 r.). Na zjeździe wezwano do zjednoczenia ruchu ludowego, ostro krytykowano rządy sanacyjne, nawet samego Józefa Piłsudskiego (po zamachu majowym 1926 r. PSL Wyzwolenie przeszło do opozycji wobec rządów Marszałka). Po wiecu zebrani wraz z orkiestrą strażacką z Tłuszcza udali się marszem do pobliskich Postolisk, gdzie nad grobami Jana Kielaka i Adamowicza-Pilińskiego odbyła się druga część manifestacji.
Szczególnie silną pozycję miała PSL Wyzwolenie w Tłuszczu, gdzie wójtami byli niemal wyłącznie ludowcy. Byli to kolejno: Stanisław Kielak z Chrzęsnego, Józef Miąskiewicz z Tłuszcza, Walenty Murawiecki z Rysia, Jan Sobczak z Łysobyk, Keller z Tłuszcza (ten był bezpartyjny), Jan Marszał ze Stryjków i Aleksander Kielak z Chrzęsnego. Ludowcy mieli też swoich wójtów w Jadowie, Międzylesiu i Klembowie. W wyborach 1930 r. mandat z ramienia PSL zdobył Jan Nosek, natomiast z prosanacyjnego BBWR Stanisław Kielak (który przeszedł na stronę sanacji i został wicemarszałkiem Sejmu).
Ruch Ludowy nie został jednak zjednoczony. W dodatku w regionie powstała trzecia organizacja, Stronnictwo Chłopskie. Jego organizatorem był Władysław Gierak z Nowego Jadowa, który w 1928 r. bez powodzenia ubiegał się o mandat do Sejmu z ramienia tegoż stronnictwa. Niewielkie grupki Stronnictwa Chłopskiego działały w Nowym Jadowie, Rozalinie koło Strachówki, Sulejowie koło Jadowa i Franciszkowie koło Międzylesia. Natomiast PSL Wyzwolenie miało swoje placówki w Kobyłce, Radzyminie, Klembowie, Roszczepie, Turzu, Międzylesiu, Ręczajach, Tule, Mokrej Wsi, Tłuszczu, Jasienicy, Sitnem, Jadowie, Strachówce, Myszadłach, Kamieńczyku i kilku innych wsiach. Najbardziej aktywne było koło w Myszadłach kierowane przez Władysława Dzięcioła. Prowadziło nie tylko działalność propagandową i polityczną, ale zbudowało remizę strażacką, zorganizowało teatr amatorski, potańcówki i różne imprezy kulturalne. Natomiast wpływy PSL Piast w naszym regionie były nikłe.
Opozycyjna postawa PSL Wyzwolenia wobec sanacji spowodowała ostre represje. W powiecie radzymińskim starostwie Graff, a potem Morawski, szykanowali ludowców przy pomocy policji. Czołowi działacze sądzeni byli w słynnym procesie brzeskim. Walka z obozem rządowym zjednoczyła ruch ludowy, w 1931 r. nastąpiło scalenie partii chłopskich, powstało jednolite Stronnictwo Ludowe.
Ostry kryzys gospodarczy lat 1930-1934 zaostrzył problemy społeczne na wsi. Spadek cen płodów rolnych i hodowlanych zmniejszył znacznie dochodowość gospodarki rolnej, na targowiskach rolnicy daremnie czekali na klientów. Bezrobocie zmniejszyło radykalnie siłę nabywczą mieszkańców miast. Tymczasem opłaty na targowiskach rosły. Zdesperowani chłopi podjęli próbę strajku. 11 lipca 1932 r. w Jadowie doszło do krwawych starć z policją, padło czterech zabitych. Podobnie krwawe starcia miały miejsce w Małopolsce. Sanacja podjęła wtedy działania na rzecz przeciągnięcia na swoją stronę wielu działaczy ludowych. W latach 1936-1937 powstał prosanacyjny Obóz Zjednoczenia Narodowego. Wstąpili doń liczni ludowcy z regionu: Aleksander Gawor z Rozalina, Stanisław Tryc z Sitnego, Władysław Gierak, nauczyciel Bolesław Bohusz z Wołomina, Jan Nosek. W rezultacie ruch ludowy znacznie osłabł. Mimo to Stronnictwo Ludowe zachowało znaczne wpływy na wsi. Świadczył o tym liczny udział ludności w świętach ludowych, organizowanych 29 czerwca w Tłuszczu, Retkowie koło Stanisławowa, Klembowie i Rudzienku koło Dobrego (wspólnie z powiatem Mińsk Maz.), Poświętnem koło Ręczaj. Brali w nich udział czołowi działacze ludowi z Wincentym Witosem na czele.
Niebawem wybuch II Wojny światowej postawił ruch ludowy w regionie w zupełnie innej sytuacji. Teraz najważniejsze nie były sprawy chłopów, lecz walka o odzyskanie utraconej we wrześniu 1939 r. niepodległości.
Na podstawie materiałów zebranych przez nauczyciela i działacza ludowego w Sitnem pod Jadowem Jana Gabryla opracował L.P.
Wieści Podwarszawskie
R.6, 1996 nr 5 (259) (4 II)
O autorze
